Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 21312
تاریخ انتشار : 19 دی 1391 9:23
تعداد بازدید : 1937

سیر تحول مطالعات و تحقیقات ارتباطات و توسعه در ایران

دکتر کاظم معتمدنژاد پدر علم ارتباطات ایران در مقاله "سیر تحول مطالعات و تحقیقات ارتباطات و توسعه در ایران" در فصلنامه رسانه شماره64 به ارتباطات و توسعه پرداخته است

دکتر کاظم معتمدنژاد پدر علم ارتباطات ایران در مقاله "سیر تحول مطالعات و تحقیقات ارتباطات و توسعه در ایران"در فصلنامه رسانه شماره64 به ارتباطات و توسعه پرداخته است.

مطالعات و تحقیقات علمی برای آینده‌نگری ارتباطی و اطلاعاتی،به منظور شناخت نقش‌ توسعه‌ای وسایل و تکنولوژی های ارتباطات و اطلاعات و کمک به سیاستگذاریها و برنامه‌ریزی های بلندمدت مملکتی و تحقق هدف های توسعهء ملی،در دهه‌های اخیر در کشورهای پیشرفتهء جهان و بسیاری از ممالک در حال توسعه،اهمیت و ضرورت ویژه‌ای پیدا کرده‌اند.

با ارزیابی و بازنگری نظریه‌های توسعه‌بخشی ارتباطات،برای بررسی و پژوهش دربارهء کاربرد وسایل و تکنولوژی های ارتباطی در جهت اجرای برنامه‌های توسعهء ملی و نیز ایجاد شرایط بهبود این کاربرد،از طریق پیشرفت و گسترش کمّی و کیفی ارتباطات،آمادگی بیشتری‌ فراهم می‌شود.به این منظور،می‌توان از یک طرف،امکانات بهره‌برداری از انواع ارتباطات و وسایل ارتباطی در راه پیشبرد برنامه‌های گوناگون توسعهء اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و فرهنگی،همچون صنعتی‌سازی،پیشرفت کشاورزی،گسترش سوادآموزی و آموزش‌ عمومی،بهبود بهداشت همگانی، تنظیم خانواده و کنترل جمعیت،حراست محیط زیست و مقابله با آلودگی را طرف توجه قرار داد و از طرف دیگر،ضرورتهای توسعهء وسایل و تکنولوژی های مختلف ارتباطی و بهبود عملکرد های آنها در مسیر تأمین منافع و مصالح‌ همگانی جامعه را،بررسی کرد.

ارتباطات و وسایل ارتباطی نوین،که خود از شاخصه ای مهم توسعهء ملی بشمار می‌روند، از عوامل مؤثر در موفقیت برنامه‌های توسعه نیز شناخته می‌شوند.به همین لحاظ،در چند دههء گذشته،نه تنها تحت تأثیر شرایط بین المللی و جاذبه‌های جهانی نظریه‌ها و الگوهای‌ توسعه‌بخشی ارتباطات،بلکه به سبب اوضاع و احوال خاص کشورهای جهان سوم و احساس‌ نیاز مبرم آنها به بهره‌برداری از امکانات ارتباطی در پیشبرد برنامه‌های عمرانی و تحکیم‌ استقلال و وحدت ملی،به نقش مثبت ارتباطات در ایجاد زمینه‌های مناسب برای اجرای‌ برنامه‌های توسعه،توجه فراوان مبذول گردیده است.به عبارت روشن‌تر،در بسیاری از کشورها،از ارتباطات به منزلهء بازویی توانا و اهرمی نیرومند در سیاستگذاری ها و برنامه‌ریزیه ای‌ توسعهء ملی کمک گرفته شده است.به گونه‌ای که علاوه بر توجه ویژه به ضرورت توسعهء امکانات و وسایل و تکنولوژیهای ارتباطی در این سیاستگذاریها و برنامه‌ریزیها،ارتباطات به‌ مثابهء یکی از ارکان اساسی و عناصر ضروری تحقق هدف‌های گوناگون توسعه در قالب‌ برنامه‌های مملکتی،جای خاص خود را کسب کرده‌اند.

بنابراین،با توجه به اهمیت و نقش برجستهء ارتباطات در برنامه‌های توسعه،بررسی و تحقیق درباره کارآیی هرچه بیشتر آنها در زمینه‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی و سیاسی‌ و فرهنگی،بسیار ضروری است.

باید یادآور شد که در دهه‌های اخیر،در مورد کاربردهای ارتباطات و مخصوصا وسایل‌ ارتباط جمعی در پیشرفت برنامه‌های توسعهء ممالک جهان سوم،از سوی محققان و متخصصان غربی و جهان سومی و بعضی از سازمانهای بین المللی و به ویژه«یونسکو»، تحقیقات فراوان و گوناگونی انجام یافته‌اند،که توجه به نمونه‌های مهم و معتبر آنها می‌تواند برای پیشبرد پژوهشهای مشابه در ایران نیز سودمند باشد.

مطالعات و تحقیقاتی که در این زمینه‌ها،در دوره‌های قبل و بعد از انقلاب از طرف‌ محققان ایرانی راجع‌به ایران صورت گرفته‌اند هم اگرچه معدود و همچنین محدود بوده‌اند، در عین حال می‌توانند به عنوان نخستین پیشینه‌های پژوهشی ارتباطات توسعه در کشور، مفید واقع شوند.

1.پژوهش های مربوط به جهان سوم

صرفنظر از مطالعات و تحقیقات مشهوری که در دهه‌های 1950 و 19601،به وسیلهء پژوهشگران آمریکایی در مورد کاربرد ارتباطات برای«نوسازی»جوامع در حال توسعه و

«نشر نوآوریها»در این جوامع صورت گرفته‌اند و در شماره‌های گذشتهء مجلهء رسانه به آنها پرداخته شده است،اکثر پژوهشهایی که در همین دوره یا پس از آن،از طرف محققان جهان‌ سومی دربارهء کاربرد ارتباطات در خدمت توسعه انجام یافته‌اند،بیشتر زمینه‌های توسعهء روستایی،گسترش سوادآموزی و آموزش عمومی و کنترل جمعیت و تنظیم خانواده را دربر گرفته‌اند.

-تحقیقات در مورد استفادهء جمعی روستائیان از برنامه‌های رادیویی سرتاسری هند،که در نیمه دوم دههء 1950،با کمک«یونسکو»و همکاری محققان هندی،در جهت توسعهء روستاهای این کشور صورت گرفته‌اند،

(1)از نخستین پژوهشهای جهان سومی‌ها در این زمینه، محسوب می‌شوند.پژوهش«لاکشما نارائو»،محقق هندی،تحت عنوان«ارتباط و توسعه: مطالعه‌ای دربارهء دو روستای هند»،که موضوع رسالهء دکترای او را تشکیل می‌داد و در سال‌ 1966،از سوی دانشگاه«مینه‌سوتا»در ایالات متحدهء آمریکا انتشار یافت(2)،نیز از پژوهشهای پیشگام در این مورد است.

-پژوهشهایی هم که در دهه‌های 1950 تا 1970 راجع‌به کاربرد وسایل ارتباط جمعی در توسعهء روستایی و آموزش سالمندان،در کشورهای آمریکای لاتین به عمل آمدند،نمونه‌های‌ قابل توجهی بشمار می‌روند.تحقیقات انجام شده در این‌باره،در چارچوب برنامه‌های‌ «کوشش فرهنگی مردمی»در کشور کلمبیا(3)،و پژوهشهای دیگری که در همین زمینه،در قالب برنامه‌های«جنبش آموزش بنیادی»در برزیل صورت گرفته‌اند(4)،از اهمیت خاصی‌ برخوردارند.

-تحقیقاتی که در نیمهء دوم دههء 1960،با کمک«یونسکو»و دولت«سنگال»در چارچوب‌ یک«طرح نمونه برای کاربرد وسایل ارتباطی(سمعی و بصری)در آموزش بزرگسالان»در آفریقا،انجام یافته‌اند،از جمله نخستین کوششهای پژوهشی مربوط به این زمینه،در قارهء یاد شده،محسوب می‌شوند.(5)

پژوهشهای مربوط به اقدامات دولت جمهوری متحد تانزانیا،در زمینهء استفاده از رادیو، برای کمک به پیشبرد برنامه‌های توسعهء ملی و به ویژه توسعهء روستایی،سوادآموزی و آموزش‌ بزرگسالان و همچنین بهداشت و رفاه اجتماعی،نیز اهمیت ویژه‌ای دارند.(6)باید یادآور شد که کوششهای این دولت در کاربرد رادیو جهت بسیج همگانی در راه تحقق هدفهای توسعه، در دهه‌های اخیر،طرف توجه خاص رژیمهای انقلابی و ترقی‌خواه جهان سوم قرار گرفته‌اند و از سوی محققان رادیکال و انتقادگر غربی و جهان سومی نیز به عنوان نمونه‌های موفق،با دیده تحسین نگریسته شده‌اند.7

در کنار این پژوهش ها،می‌توان از کوشش های دولت انقلابی کوبا در طول نخستین سالهای‌ حکومت جدید،برای استفاده از وسایل ارتباط جمعی و مخصوصا رادیو،در مقابله با بیسوادی،یاد کرد.در سال 1961 که از طرف این دولت،به عنوان«سال آموزش»اعلام گردید، در پاسخ تقاضای«فیدل کاسترو»رهبر کوبا برای داوطلب شدن یکهزار نفر از افراد دارای‌ حد اقل دیپلم تحصیلات متوسطه،برای مقابله با بیسوادی،پنج هزار تن و از جمله بسیاری از پزشکان و مهندسان،آمادهء همکاری شدند و در اجرای شعار«آموزش مردم به وسیلهء مردم»، توانستند در طول دورهء نه ماههء مبارزه با بیسوادی،همراه با برنامه‌های رادیویی مخصوص‌ سوادآموزی و استفاده از شیوه‌های شعرسرایی و آهنگ‌سازی و نقاشی و پوستر سازی،تمام‌ مردم کوبا را به حرکت درآورند و تعداد بیسوادان آن کشور را،که در آغاز این سال برابر با 42 درصد کل جمعیت کوبا بود،به چهار درصد کاهش دهند و همراه این مبارزه،یک جنبش‌ بزرگ انقلاب فرهنگی در تمام زمینه‌های زندگی اجتماعی،پدید آورند.

توجه به تحقیقاتی که دربارهء تجربیات چند دههء اخیر جمهوری خلق چین،در مورد کاربرد ارتباطات در دگرگونی اساسی این کشور وسیع و پرجمعیت صورت گرفته‌اند،نیز ضروری است.برنامه‌های انقلابی دولت جدید چین در طول دهه‌های 1950 و 1960،برای‌ استفاده از ارتباطات در چارچوب هدفهای کلی توسعهء ملی،که با«کوششهای تبلیغی‌ توده‌ای»1همراه بوده‌اند،از تمام امکانات ارتباطی-ارتباطات میان فردی،ارتباطات گروهی و ارتباطات جمعی-بهره گرفته‌اند.کارگردانان این برنامه‌ها،با کاربرد ارتباطات و بسیج همگانی‌ بسیار گستردهء مردم،توانسته‌اند در زمینه‌های گوناگون توسعهء ملی و از جمله،مبارزه با بیسوادی و اصلاح زبان چینی،پیشرفت کشاورزی و توسعهء روستایی،گسترش شبکه‌های‌ بزرگراهها و راه‌آهنها،تداوم آمادگی نظامی برای مقابله با تهدیدهای احتمالی خارجی،توسعهء سرتاسری صنایع کوچک و نیز انقلاب فرهنگی،موفقیت های مهمی بدست آورند.هرچند که‌ در برخی زمینه‌ها،به ویژه برنامه‌های انقلاب فرهنگی،بر اثر تندروی های انقلابی،آثار و نتایج‌ منفی نیز به بار آمده بودند.

در دهه‌های اخیر،همان‌گونه که قبلا گفته شد،تحقیقات در مورد نقش ارتباطات در توسعهء ملی کشورهای جهان سوم در دنیا گسترش یافته‌اند.در این زمینه،برخی از مراکز پژوهشی ارتباطات که در دهه‌های 1960و 1970،در سطح جهانی و منطقه‌ای تشکیل شده‌اند، فعالیتهای منظم و مداومی را دنبال می‌کنند.«انستیتوی فرهنگ و ارتباطات»در«مرکز شرق‌و غرب»دانشگاه هاوایی و«مرکز آسیایی پژوهش ارتباطات جمعی و اطلاعات»2در سنگاپور،از مهمترین مراکز پژوهشی مذکور بشمار می‌روند.این مراکز،با برگزاری سمینارها و کنفرانسهای تخصصی و انجام پژوهشهای مختلف-که اغلب برمبنای نظریه‌ها و الگوهای‌ غربی توسعه‌بخشی ارتباطات استوارند-و همچنین انتشار کتابها و مجله‌ها،کوششهای‌ مطالعاتی و تحقیقاتی خود را ادامه می‌دهند.

برخی مراکز پژوهشی دیگر،مانند بخش تحقیقات ارتباطی«بنیاد داک هامرشولد»در استکهلم،پایتخت سوئد،«انستیتوی ارتباطات جمعی هند»در دهلی،«انستیتوی مطالعات‌ فراملی آمریکای لاتین»در مکزیکو،پایتخت مکزیک و«مرکز پژوهشهای ارتباطی»دانشگاه‌ «لستر»در انگلستان،از جمله مراکزی هستند،که تحت تأثیر کوششهای محققان انتقادگر در اوائل دههء 1970،برخلاف الگوهای غربی پژوهشهای ارتباطات،با توجه به سلطهء ارتباطی و اطلاعاتی غرب در جهان سوم،تحقیقات خود را با دیدگاههای انتقادی دنبال می‌کنند.

برای شناخت بیشتر دربارهء برخورد این دو نوع دیدگاه در مطالعات و تحقیقات ارتباطی‌ کنونی مربوط به جهان سوم،توجه به دو اثر پژوهشی،که تقریبا،به‌طور همزمان،دربارهء نقش‌ اطلاعات در توسعهء ملی هند،انتشار یافته‌اند،ضروری است.در یکی از این دو اثر، تحت عنوان،«انقلاب اطلاعاتی هند»،که با همکاری«اورت راجرز»،استاد معروف‌ آمریکایی و یک محقق هندی تدوین گردیده،(01)،دیدگاه خوشبینانهء غربی در مورد آثار مثبت‌ «انقلاب ارتباطات»و«جامعهء اطلاعاتی»در توسعهء هند،عرضه شده است و در اثر دیگر، که با عنوان«وسایل ارتباط جمعی و زندگی روستایی:مطالعه در مورد هند»،توسط«پل‌ هارتمن»،محقق«مرکز پژوهشهای ارتباطی»دانشگاه لستر انگلستان و دو متخصص هندی‌ تهیه گردیده،با تأکید بر دیدگاه‌های رادیکال،کاربرد اصولی ارتباطات در پیشرفت روستاهای‌ هند،مورد مطالعه قرار گرفته است.

پژوهش های مربوط به ایران

برای شناخت سوابق مطالعات و تحقیقات دربارهء نقش ارتباطات در«نوسازی»و توسعهء ایران،باید از یک‌سو،تفکیک زمانی در نظر گرفت و دوره‌های قبل و بعد از انقلاب اسلامی را از هم متمایز ساخت و از سوی دیگر،پژوهشهایی را که محققان غربی یا ایرانی،در خارج‌ ایران،در این زمینهء انجام داده‌اند،از پژوهشهای انجام شده در داخل ایران،تفکیک نمود و به‌ صورت جداگانه،ارائه داد.به همین جهت،در این‌جا،ابتدا تحقیقات و مطالعاتی که در دورهء پیش از انقلاب در خارج و داخل کشور صورت گرفته‌اند و پس از آن،بررسی ها و پژوهش های‌ انجام شده در خارج و داخل کشور،در دورهء پس از انقلاب،معرفی می‌شوند.

الف.دورهء پیش از انقلاب

مطالعات و تحقیقات راجع‌به کاربرد ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی در توسعهء ایران تا آخرین سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی،به شکل منظم و با هدف و برنامهء مشخص، انجام نمی‌یافتند و تنها می‌توان،برخی کتابها،مقاله‌ها و پایان‌نامه‌های تحصیلی و بعضی‌ پژوهش های موردی پراکنده را،که از سوی ایرانیان مقیم خارج یا داخل کشور و یا محققان غربی‌ تهیه و تدوین گردیده بودند و تمام یا بخشهایی از آنها به نحوی به زمینه‌های توسعه‌بخشی‌ ارتباطات،مربوط می‌شدند.جزء اینگونه مطالعات و تحقیقات بشمار آورد.از سال های نیمهء دههء 1340 هجری شمسی(1960 میلادی)،پژوهش های ارتباطی دربارهء توسعه‌بخشی‌ ارتباطات در داخل کشور نیز طرف توجه قرار گرفتند و بتدریج نخستین کوشش های منظم در این مورد آغاز گردیدند و برخی از مؤسسات عالی آموزشی و پژوهشی و بعضی از وزارتخانه‌ها و سازمان های دولتی،به مطالعات و تحقیقات در مورد ارتباطات و توسعه،دست زدند.

پژوهش های خارج کشور

در میان پژوهشهای اجتماعی منتشر شده در خارج کشور،اولین اشاره‌ها به نقش‌ توسعه‌بخشی وسایل ارتباط جمعی ایران را،صرفنظر از کتاب«گذر از جامعهء سنتی»تألیف‌ «دانیل لرنر»آمریکایی،می‌توان در کتابهایی همچون«نوسازی ایران»،تألیف دکتر امین بنایی، پژوهشگر ایرانی مقیم آمریکا،(21)«ایران:توسعهء سیاسی در یک جامعهء در حال دگرگونی»، تألیف«لئونارد بایندر»،محقق آمریکایی دربارهء جوامع خاورمیانه(31)،و«سیاست ایران: گروهها،طبقه‌ها و نوسازی»،تألیف«جیمز بیل»،محقق ایران‌شناس آمریکایی(41)،که از اوائل‌ دههء 1960 تا اوائل دههء 1970،در اوج گسترش نظریه‌های غربی«نوسازی»جهان سوم نگاشته‌ شده‌اند،بدست آورد.

نخستین مقاله‌های تخصصی ارتباطی چاپ شده در غرب،که به گونه‌ای،تأثیر ارتباطات‌ جمعی در تحولات ایران را مطرح کرده‌اند،شامل مقالهء«دیوید مک کلیلاند»،محقق مشهور آمریکایی،با عنوان«خصلت ملی و رشد اقتصادی در ترکیه و ایران»(51)،مقالهء دکتر غلامحسین رازی،محقق ایرانی مقیم ایالات متحدهء آمریکا،تحت عنوان«مطبوعات و نهادهای‌ سیاسی ایران:تجزیه و تحلیل محتوای روزنامه‌های اطلاعات و کیهان»(61)،و مقالهء دکتر امین‌ بنایی،با عنوان«نقش وسایل ارتباط جمعی در ایران»اند.این مقاله‌ها،به ترتیب در سالهای‌ 1963،1968 و 1971،در کتاب«ارتباطات و توسعهء سیاسی»،«مجله خاورمیانه»،و کتاب‌ «ایران در برابر سالهای 1970»،در آمریکا انتشار یافته‌اند.(71)

-دکتر حمید مولانا،استاد ایرانی علوم ارتباطات در ایالات متحدهء آمریکا،نخستین محقق‌ ارتباطی مقیم خارج از کشور است،که از اوائل دههء 0691،به بررسی نقش ارتباطات در توسعهء کشورهای جهان سوم و از جمله ایران،پرداخته است.وی از آن زمان در برخی از مقاله‌هایی که‌ به گردهمایی های ارتباطی بین المللی ارائه کرده،یا در مجله‌ها و کتابهای تخصصی ارتباطات‌ منتشر نموده،به‌طور غیرمستقیم یا مستقیم،اهمیت وسایل ارتباطی در توسعهء ایران را مورد توجه قرار داده است.

از میان این مقاله‌ها،مخصوصا می‌توان،مقالهء«نقش روزنامه‌نگاری در کشورهای در حال‌ توسعه»،ارائه شده در سمینار بین المللی روزنامه‌نگاری«بنیاد آلمان»،در اکتبر 3691 در برلن(81)،مقالهء«به سوی نظریه‌ای دربارهء نظام های ارتباطی:یک برداشت توسعه‌ای»،منتشر شده در سال 7691 در مجله«گازت»،چاپ هلند(91)،مقالهء«ارتباطات جمعی،نخبگان و نظامهای ملی در خاورمیانه»،عرضه شده به نهمین کنفرانس جهانی«انجمن بین المللی تحقیق در ارتباطات‌ جمعی»،در سال 4791 در لایپزیک(02)،مقالهء«مطبوعات و توسعهء ملی در خاورمیانه»منتشر شده‌ در سال 6791،در مجلهء«اینتلکت»چاپ آمریکا(12)و همچنین مقالهء«روندهای ارتباطات جمعی‌ در جوامع خاورمیانه»،مندرج در کتاب«سیاستهای ارتباط جمعی،در فرهنگهای در حال دگرگونی»، چاپ شده در سال 7791 در آمریکا(22)،را یادآوری کرد.

-دکتر اصغر فتحی،استاد ایرانی رشتهء جامعه‌شناسی دانشگاه«کالگاری»در ایالت آلبرتای‌ کانادا هم از محققانی است که در دهه‌های 1960 و 1970 پژوهشهایی در مورد ریشه‌ها و زمینه‌های تاریخی ارتباطات و تجددخواهی در ایران، از دورهء مشروطیت به بعد،انجام داده و مقاله‌هایی دربارهء آنها در کتابها و مجله‌های تخصصی غربی منتشر کرده است.(32)

از اواسط دههء 1935 شمسی(1970میلادی)،عده‌ای از دانشجویان ایرانی دانشگاه های‌ غربی نیز با توجه به اهمیت وسایل ارتباطی در دگرگونیهای کشورهای جهان سوم،برای تهیهء پایان‌نامه‌های تحصیلی خود،به مطالعه و تحقیق دربارهء ارتباطات و توسعه در ایران پرداختند. رسالهء دکتر علی محمدی،تحت عنوان«ارتباطات پشتیبان توسعه و مراکز تعلیماتی برای نواحی‌ روستایی در ایران»،که در سال 1976،برای اخذ درجهء دکترا در رشتهء تعلیم و تربیت،به دانشگاه‌ کلمبیا در نیویورک ارائه گردید(42)،از پایان‌نامه‌هایی است که در زمینهء مذکور،در ایالات‌ متحده آمریکا،تدوین شده‌اند.رسالهء دکتر یحیی خاکزاد در مورد«نقش تلویزیون در زندگی‌ اجتماعی ایران»،ارائه شده به دانشگاه«مون پلیه»در فرانسه،در سال 6791،برای گذراندن‌ دکترای سیکل سوم جامعه‌شناسی حقوقی(52)،رسالهء دکتر اسد الله نوروزی همکار سابق سازمان‌ رادیو تلویزیون ملی ایران،تحت عنوان«وسایل ارتباطی و توسعهء ملی در ایران:مطالعهء مبتنی بر آینده‌نگری»،که در سال 7791،برای دریافت درجهء دکترای دولتی ادبیات و علوم انسانی،به‌ دانشگاه پاریس 5(دانشگاه رنه دکارت)عرضه شد(62)و همچنین رسالهء خانم دکتر مهشید اشرف،دربارهء«اهمیت وسایل ارتباط جمعی،به ویژه تلویزیون در فرآیند نوسازی:مورد ایران»،که در سال 8791،برای اخذ درجهء دکترای سیکل سوم علوم انسانی در دانشگاه پاریس 5(دانشگاه‌ رنه دکارت)،ارائه گردید(72)،نیز از رساله‌های عرضه شده در زمینهء یاد شده،در خارج کشور بشمار می‌روند.

لازم به یادآوری است که محقق اخیر،به دنبال رسالهء مذکور و در تکمیل تحصیلات عالی‌ خویش،رسالهء دیگری تحت عنوان«تلویزیون و فرآیند توسعه:مورد ایران»،در سال 9791،به‌ منظور دریافت درجهء دکترای دولتی علوم سیاسی،به دانشگاه پاریس 2،عرضه کرده است(82)، که شکل کامل شدهء همان رساله قبلی است.

در همان سالهای نیمهء دههء 0791 که در شرایط سرعت گرفتن و گسترش یافتن برنامه‌های‌ «نوسازی»غربی در ایران،بار دیگر مانند اوائل دههء 0591،توجه محققان غربی و مخصوصا آمریکایی به کشور ما جلب شده بود،یکی از پژوهشگران معروف علوم ارتباطات،به نام‌ «الیهو کاتز»،که در سالهای جنگ جهانی دوم و پس از آن در دانشگاههای ایالات متحدهء آمریکا تدریس می‌کرد و در پژوهشهای تجربی«پل لازار سفلد»،محقق اتریشی الاصل مقیم‌ این کشور در زمینه‌های شناخت مخاطبان و آثار اجتماعی ارتباطات،با او همکاری داشت و در سالهای بعد،به عنوان استاد انستیتوی ارتباطات دانشگاه عبری اورشلیم،در اسرائیل به‌ خدمت پرداخت،پژوهشهایی در مورد نقش رادیو-تلویزیون در کشور ما و چند کشور دیگر جهان سوم(الجزایر،برزیل،قبرس،اندونزی،نیجریه،پرو،سنگال،سنگاپور،تانزانیا و تایلند)انجام داد.

پژوهشگر مذکور،که در جریان این تحقیقات،برای ایران مقام ویژه‌ای در نظر گرفته بود، برنامه‌ای هم به منظور مسافرت به کشور ما ترتیب داد و در سمپوزیوم«طرح آینده‌نگری» سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران راجع‌به«سیاستهای ارتباط جمعی در جوامع در حال‌

توسعهء شتابان»،که در سال 4531 در مشهد تشکیل شد و در صفحات آینده به آن اشاره خواهد شد،نیز شرکت کرد.

در مجموعهء پژوهش های«الیهو کاتز»و همکاران او دربارهء چند کشور جهان سوم و از جمله ایران،کوشش بر آن بود،تا بر ابعاد فرهنگی این جوامع و به خصوص،«اصالت‌ فرهنگی»و«هویت فرهنگی»آنها،که در مجموعهء تحقیقاتی اوائل دههء 0591 و گزارش نهایی‌ آن در مورد کشورهای خاورمیانه در کتاب«گذر از جامعه سنتی»،به آنها توجه نشده بود،تأکید گذاشته شود.به همین لحاظ،در طرح پژوهشی مقدماتی وی دربارهء«نقش رادیو و تلویزیون‌ در برخی از کشورهای در حال توسعه»،که در سال 3791،از سوی«انستیتوی بین المللی‌ رادیو و تلویزیون»3 در لندن تکثیر شد(92)و در گزارش جداگانه‌ای که سال بعد،در قالب طرح‌ مذکور برای«مورد ایران»،در انستیتوی ارتباطات دانشگاه عبری اورشلیم،منتشر گردید(03)و نیز در مقاله‌ای که یک سال پس از آن به سمپوزیوم«طرح آینده‌نگری»سازمان رادیو تلویزیون‌ ملی ایران»در مشهد ارائه شد(13)و بالاخره در گزارش نهایی این تحقیقات،که در سال 7791، به صورت کتابی تحت عنوان«رادیو-تلویزیون در جهان سوم:وعده‌ها و عملکردها»،از طرف‌ دانشگاه هاروارد،در آمریکا انتشار یافت(23)،همه جا ضمن یادآوری کاستیهای پژوهشهای‌ مربوط به«گذر از جامعه سنتی»،ضرورت«دگرگونیهای اجتماعی»،با در نظر گرفتن«تداوم‌ فرهنگی»در جوامع در حال توسعه،خاطر نشان گردیده است.

به این‌گونه،در شرایطی،که از اوایل دههء مذکور،بر اثر انتقادهای محققان رادیکال غربی‌ و جهان سومی و کوشش های«یونسکو»و جنبش کشورهای غیرمتعهد برای مقابله با نابرابری‌ جهانی ارتباطات و عدم تعادل بین المللی اطلاعات،و برقراری«نظم نوین جهانی اطلاعات‌ و ارتباطات»،الگوی غربی توسعه‌بخشی ارتباطات برای ممالک در حال توسعه،جاذبه قبلی‌ خود را از دست داده بود،با انتشار کتاب جدید«الیهو کاتز»و ارائهء یک«الگوی متناوی»به‌ جای«الگوی واحد نوسازی»،نوعی همسازی با اوضاع و احوال جدید،صورت گرفت.در همین جهت،پیش از آن نیز-همان‌گونه که در مقالهء قبلی نویسنده در مجلهء رسانه به آن‌ پرداخته شده است-با انتقادهای«اورت راجرز»،مؤلف معروف کتاب«نشر نوآوری ها»از نظریه نوسازی«دانیل لرنر»،که در سال 5791 در مقاله‌ای تحت عنوان«گذر از الگوی‌ حاکم»(33)،انعکاس یافت،نخستین گامها در راه هواداری از«الگوی متناوب»توسعه‌بخشی‌ ارتباطات برای جهان سوم برداشته شده بود.درحالی‌که«کاتز»و«راجرز»هم مانند«لرنر»، خود از نظریه‌پردازان و الگوسازان نظام سرمایه‌داری غربی در زمینه‌های ارتباطات،در دهه‌های 0491،0591،0691 بوده‌اند.

II .مطالعات و تحقیقات داخل کشور

پژوهشهای تخصصی در مورد نقش ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی در زمینه‌های‌ مختلف توسعه،که از اواسط دههء 0431 هجری شمسی(0691 میلادی)در داخل ایران نیز مورد توجه قرار گرفته بودند،با تأسیس نخستین مؤسسات عالی آموزشی و پژوهشی ارتباطات‌ و اقدام بعضی از وزارتخانه‌ها و سازمانهای دولتی،به انجام مطالعات و تحقیقات دربارهء کاربرد وسایل و تکنولوژیهای ارتباطی در زمینه‌های عمرانی،سوادآموزی و آموزش عمومی و بهداشت و تنظیم خانواده و نظایر آنها،به مراحل عملی رسیدند و در آستانهء انقلاب اسلامی‌ ایران،از پیشرفت و گسترش قابل ملاحظه‌ای برخوردار شدند.

1.از تأسیس دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی

مطالعات و تحقیقات در مورد نقش توسعه‌بخشی وسایل ارتباط جمعی،در داخل ایران، از اواسط دههء یاد شده،همزمان با نخستین تجربه‌های آموزش تخصصی ارتباطات،به ویژه‌ روزنامه‌نگاری و روابط عمومی و تأسیس«دانشکدهء علوم ارتباطات اجتماعی»و انتشار مجلهء «تحقیقات روزنامه‌نگاری»-که با اوج کوششهای یونسکو برای ترویج نظریه‌ها و الگوهای غربی‌ کاربرد ارتباطات در توسعهء کشورهای جهان سوم و مخصوصا چاپ کتاب معروف«ویلبر شرام»محقق مشهور آمریکایی دربارهء«وسایل ارتباط جمعی و توسعهء ملی»تقارن یافته بودند- طرف توجه قرار گرفت.

در اوایل پاییز سال 3431 شمسی،در مراسم افتتاح«دورهء عالی روزنامه‌نگاری»مؤسسهء کیهان-که در سال 6431،به گشایش«مؤسسهء عالی مطبوعات و روابط عمومی»و سپس با تغییر نام آن در سال 0531،به ایجاد«دانشکدهء علوم ارتباطات اجتماعی»منتهی گردید- پروفسور«ژاک لئوته»رئیس«مرکز آموزش روزنامه‌نگاری»دانشگاه استراسبورگ فرانسه‌ (وابسته به«یونسکو»)،که برای افتتاح این دوره به تهران دعوت شده بود؛سخنرانی خود را به‌ اهمیت وسایل ارتباط جمعی و نقش روزنامه‌نگاران در توسعهء و پیشرفت ممالک در حال‌ توسعه،اختصاص داد(43).

به دنبال انتشار کتاب معروف«ویلبر شرام»دربارهء ارتباطات جمعی و توسعهء ملی،که در سال 4691(3431 شمسی)،از سوی«یونسکو»منتشر شد،در ایران نیز به کاربرد ارتباطات‌ جمعی در توسعهء ملی توجه خاص پدید آمد.مدتی بعد،در مجلهء«تحقیقات‌ روزنامه‌نگاری»،مقاله‌هایی راجع‌به نقش وسایل ارتباطی و خبری در توسعهء اقتصادی و پیکار با بیسوادی،انتشار یافتند(53)و بخشهایی از کتاب مذکور نیز در مجلهء«نگین»منتشر شدند(63).در سال 8431،خلاصه‌ای از این کتاب،به وسیلهء دکتر ابراهیم رشیدپور،عضو هیئت‌ علمی دانشکدهء علوم تربیتی دانشگاه تهران،تحت عنوان«ارتباط جمعی و رشد ملی:نقش‌ روزنامه،رادیو،فیلم،تلویزیون و سایر وسایل ارتباطی در تحولات اجتماعی»،در مجموعهء «انتشارات مؤسسهء مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران»،با پیشگفتاری به قلم‌ دکتر احسان نراقی،رئیس وقت این مؤسسه،منتشر گردید(73).برخی از مباحث این کتاب،قبلا نیز در مجلهء تحقیقات روزنامه‌نگاری،انتشار یافته بودند.(83)

دانشکدهء علوم ارتباطات اجتماعی هم،با آنکه هدف اساسی آن آموزش تخصصی‌ رشته‌های ارتباطی بود،در کنار فعالیت های آموزشی و انتشاراتی خود،کوششهای پژوهشی را نیز طرف توجه قرار داده بود.در میان این کوششها،بعضی طرحهای تحقیقاتی و برخی مقاله‌های‌ عرضه شده به سمینارها و کنفرانسهای ارتباطی بین المللی،به مسائل توسعه‌بخشی ارتباطات، مربوط می‌شدند.

پژوهش راجع‌به«محتوای برنامه‌های رادیو ایران»،که در سال 3531 به دومین مجمع‌ بحث دربارهء«خانواده و فرهنگ»در دانشگاه تهران ارائه گردید(93)و بر نقشهای آگاه‌کننده و آموزش دهندهء رادیو برای کمک به پیشرفتهای اجتماعی کشور،تأکید گذاشته بود و«طرح‌ تحقیق در زمینهء نقش ارتباطات در توسعهء کشاورزی ایران»،که در سال 6531 با همکاری‌ استادان این دانشکده و دانشکدهء کشاورزی دانشگاه تهران،از سوی مرکز تحقیقات دانشکده‌ علوم ارتباطات اجتماعی،تهیه و تدوین شد و نیز طرح تحقیقی که در سال 7531 دربارهء «استفاده از وسایل ارتباط جمعی در مقابله با آلودگی محیط زیست»،از طرف مرکز تحقیقات‌ مذکور برای«سازمان ملی حفاظت محیط زیست»آماده گردید،از جمله طرح های پژوهشی‌ یاد شده بشمار می‌آیند.

مقالهء عرضه شده،از سوی نویسنده،به سمینار مطالعات ارتباطی پیشرفته در«انستیتوی‌ ارتباطات شرق و غرب»دانشگاه هاوایی در تابستان 7791(6531 شمسی)،راجع‌به«تأثیرات‌ ارتباطات بر جامعهء ایران»(04)،که نقشهای گوناگون وسایل ارتباط جمعی در کشور را بررسی‌ کرده بود،مقاله‌ای تحت عنوان«ارتباطات و غربی‌سازی:وسایل ارتباط جمعی و هویت‌ فرهنگی در ایران»،که نویسنده به یازدهمین کنفرانس جهانی«انجمن بین المللی تحقیق در ارتباطات جمعی»در تابستان 7891(7531 شمسی)در شهر«ورشو»در لهستان،ارائه کرده‌ بود

(14)و جنبه‌های منفی وابستگی‌های فرهنگی ارتباطی ایران را تجزیه و تحلیل نموده بود و همچنین مقاله‌ای با عنوان«ارتباطات و قدرت در ایران»که از طرف نویسنده به سمینار «ارتباطات و جهان سوم»در بهار 9791(8531 شمسی)در دانشگاه«دیژون»فرانسه عرضه‌ شده بود(24)و عوارض منفی کاربردهای اجتماعی نامطلوب وسایل ارتباط جمعی در دورهء پیش‌ از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را،مورد بحث قرار داده بود،نیز جزء فعالیتهای پژوهشی‌ دانشکدهء علوم ارتباطات اجتماعی در زمینه‌های یاد شده،محسوب می‌شوند.

2....تا تأسیس و تعطیل پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران

پژوهشهای تخصصی دربارهء توسعه‌بخشی ارتباطات،به صورت منظم،در اواسط دههء 0531 شمسی(دهه 0791 میلادی)،با تأسیس«پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران»،رو به پیشرفت گذاشتند.این پژوهشکده،در سال 5531 شمسی،به کوشش دکتر مجید تهرانیان- فارغ التحصیل رشتهء اقتصاد سیاسی از دانشگاه هاروارد آمریکا-که پس از بازگشت به کشور و همکاری با«سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران»،به مطالعات و تحقیقات تخصصی در زمینهء ارتباطات و توسعه،پرداخته بود و«طرح آینده‌نگری»این سازمان را تدوین کرده بود-و با همکاری سازمان مذکور و سازمان برنامه و بودجه،ایجاد شد.

برای آشنایی با هدفها و برنامه‌های تحقیقاتی این پژوهشکده،می‌توان از متن کتابچه‌ای که‌ در مهرماه 5531،به منظور معرفی آن انتشار یافته بود،کمک گرفت:

«...پی‌ریزی پژوهشکده،از طرح آینده‌نگری سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران،که در سال‌ 3352(3531 شمسی)شروع به کار کرد،آغاز شد.در قالب این طرح پژوهشهایی انجام شد و بخش‌ تلویزیون ملی ایران بود...از آنجا که یکی از هدفهای اساسی طرح آینده‌نگری،پی‌ریزی فعالیتهای‌ پژوهشی سازمان در زمینهء خدمات پشتیبانی ارتباطی در توسعهء ملی بود،«پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعه ایران»با همکاری سازمان برنامه و بودجه پس از پایان طرح در سال 5352(3531 شمسی)،آغاز به کار کرد.

عوامل تاریخی مهمی که در زمینهء توسعهء ارتباطی جهان به علم ارتباطات شکل داده است،در واقع تا حدود زیادی هدفهای«پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران»را نیز تعیین می‌کنند.هدف‌ اساسی پژوهشکده،انجام پژوهشهای بنیادی و کاربردی در علوم ارتباطی و توسعهء ملی و گسترش‌ نقش پشتیبانی اطلاعات و ارتباطات در توسعهء فرهنگی،آموزشی،اقتصادی و اجتماعی کشور است. بنابراین،هدفهای پژوهشکده را می‌توان به زمینه‌های پژوهشی زیر خلاصه کرد:

-پژوهش بنیادی در زمینه‌های علوم اجتماعی و تکنولوژی ارتباطات به منظور تحکیم مبانی و گسترش ابزار علم ارتباطات به عنوان یک علم چندرشته‌ای جدید.

-پژوهش بنیادی در مورد نقش اطلاعات و ارتباطات در گسترش و بهم پیوستگی سنتهای فرهنگی، علمی و آموزشی ارزنده و بارور گذشتهء ایران و عناصر جدید اکتسابی به منظور شناخت نقش پشتیبانی‌ رسانه‌ها در بازآفرینی فرهنگ ملی،هماهنگ با دگرگونی‌های مادی کشور.

-پژوهش،آموزش و رایزنی در زمینه‌های توسعهء فرهنگی و هنری،به منظور فراهم آوردن وسایل‌ ترجمهء عناصر اصیل فرهنگ ملی و منطقه‌ای ایران،به زبان و قالبهای رسانه‌های همگانی(چاپ، رادیو،تلویزیون،سینما).

-پژوهش،آموزش و رایزنی در زمینه‌های آموزشهای چندرسانه‌ای،به منظور بالا بردن کمیت و کیفیت‌ آموزش در تمام سطوح.

-پژوهش،آموزش و رایزنی در زمینه‌های اقتصادی و اجتماعی توسعهء ملی و ارتباطی کشور،به‌ منظور شناسایی و شناساندن نقش پشتیبانی رسانه‌ها در ایجاد هماهنگی بیشتر میان بخشهای‌ «پیشاهنگ»و«کندرو»جامعه و اقتصاد ملی.

-پژوهش و آموزش در زمینهء شبکه‌های ارتباطی لازم برای پشتیبانی از توسعهء ملی در زمینه‌هایی‌ مانند سوادآموزی،آموزش روشهای نوین کشاورزی،آموزش بهداشت و تنظیم خانواده،درمان از راه‌ دور.

-پژوهش،آموزش و مشاوره در زمینه‌های ارتباطی گسترش روابط بین المللی،به منظور ایجاد تفاهم و همکاریهای فرهنگی و اقتصادی بین ایران و دیگر کشورهای جهان...»(34)

پژوهشکده،زیر نظر یک شورای عالی،مرکب از رئیس سازمان برنامه و بودجه و مدیرعامل‌ سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران و چند نفر از شخصیتهای دولتی دیگر قرار داشت و ریاست آن نیز از همان آغاز،به عهدهء دکتر مجید تهرانیان،که عضویت شورای عالی را هم دارا بود،سپرده شده بود.فعالیتهای پژوهشکده،سه زمینهء پژوهشی،آموزشی و مشاورتی را دربر می‌گرفتند و بر پنج محور اصلی،شامل بررسیهای ارتباطی-فرهنگی،بررسیهای ارتباطی- آموزشی،بررسیهای ارتباطی-اجتماعی،بررسیهای ارتباطی-اقتصادی و بررسیهای ارتباطی-بین المللی،استوار شده بودند.

در طول مدت فعالیت پژوهشکده،طرحهای تحقیقاتی گوناگونی طرف توجه گردانندگان‌ و همکاران آن قرار گرفته بودند؛که برخی از آنها،پیش از تعطیل پژوهشکده در سال 9531،به‌ مرحلهء تدوین و انتشار رسیدند و بعضی دیگر،بر اثر تعطیل آن،ناتمام ماندند.

مهمترین طرحهای پژوهشی ارتباطی منتشر شده،که مستقیما به کاربرد ارتباطات در زمینه‌های مختلف توسعه،مربوط می‌شدند و اغلب نیز پیش از گشایش رسمی پژوهشکده، در قالب«طرح آینده‌نگری»سازمان رادیو-تلویزیون ملی ایران،تهیه گردیده بودند،بدین‌ قرارند:

-نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء ملی(44)

-نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء اقتصادی(54)

-نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء سیاسی(64)

-نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء فرهنگی(74)

-رده‌بندی پیشنهادی برنامه‌های رادیو-تلویزیون در پشتیبانی توسعهء ملی(84)

-اندیشهء پیشرفت:پیشگفتاری بر نظریه‌های رشد اقتصادی و ارتباط جمعی(94)

طرحهای پژوهشی ارتباطی دیگری مانند«بحران انرژی و ارتباطات بین المللی»،«نقش‌ رسانه‌های همگانی در ارتباطات سیاسی ایران»،«سیمای زن در رسانه‌های همگانی»، «بررسی تطبیقی نقش رسانه‌های همگانی،در توسعهء آسیای باختری»،«کاربرد آموزشی‌ رسانه‌های همگانی در توسعهء روستایی ایران»،«مطالعهء رفتارهای اجتماعی و رسانه‌های‌ همگانی در توسعهء روستایی ایران»،و«مطالعهء رفتارهای اجتماعی و رسانه‌های همگانی»،که‌ در مدت فعالیت پژوهشکده در مراحل تهیه و تدوین بودند،ظاهرا انتشار نیافتند.

دو طرح پژوهشی دیگر دربارهء«گرایشهای فرهنگی و نگرشهای اجتماعی در ایران»و «استفاده از منبر به عنوان یک وسیلهء ارتباط جمعی»نیز به مرحلهء انتشار رسیدند و طرح‌ پژوهشی«رسانه‌های همگانی و تحول اجتماعی در شهر سنتی یزد»،که با همکاری مرکز سنجش افکار سازمان رادیو-تلویزیون ملی تهیه شده بود،به صورت خلاصه،به زبان‌ انگلیسی منتشر گردید.

ترجمهء یکی از انتشارات تخصصی یونسکو،تحت عنوان«به سوی سیاستهای ارتباطی‌ واقع‌بینانه»،نیز به کوشش پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران صورت گرفت.

گردانندگان پژوهشکده،در آستانهء تأسیس آن،در چارچوب برنامه‌های«طرح‌آینده‌نگری»سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران،یک سمپوزیوم بین المللی دربارهء«سیاست های‌ ارتباط جمعی در جوامع در حال توسعهء شتابان»در تابستان 4531 شمسی در مشهد برگزار کردند،که چند تن از محققان و متخصصان ارتباطی مشهور غربی،با دیدگاههای خوشبینانهء معمول در جوامع آزادی‌گرا،از جمله،«ایتیل دوسولاپول»و«الیهو کاتز»نیز در آن شرکت‌ داشتند.مجموعهء مقاله‌های این سمپوزیوم،که نظریه‌ها و سیاستهای مربوط به ارتباطات‌ توسعه‌بخش،نقشهای جدید وسایل ارتباط جمعی در توسعهء ملی و نیز تجربه‌های ملی در سیاستهای ارتباطی را دربر می‌گرفت،در همان سال به صورت پلی کپی از طرف«طرح‌ آینده‌نگری»یاد شده،تکثیر شد.دو سال بعد هم مجموعهء نسبتا کاملی از این مقاله‌ها به شکل‌ کتاب در انگلستان منتشر گردید.(45)

گزارشی در مورد سمپوزیوم مذکور نیز پیش از آن،از سوی پژوهشکده،به صورت‌ پلی کپی،(55)انتشار یافته بود.

چند هفته پیش از برگزاری سمپوزیوم مذکور،در قالب فعالیتهای«طرح آینده‌نگری»، سمیناری با مشارکت گروهی از متخصصان و محققان ایرانی عضو سازمان رادیو تلویزیون‌ ملی ایران و خارج از آن،برای بررسی در مورد«نقش رسانه‌های همگانی در توسعهء ملی ایران» در اردیبهشت 4531 شمسی،در شیراز برگزار شده بود.در این گردهمایی،چارچوب نظری‌ «طرح آینده‌نگری»،ساخت کنونی و آیندهء تکنولوژی و مدیریت رسانه‌ها و از جمله سازمان‌ رادیو تلویزیون ملی ایران،نقش رسانه‌ها در توسعهء خبری و فرهنگی،توسعهء سیاسی و اقتصادی و توسعهء علمی-آموزشی ایران و وضع پیام‌گیران و رسانه‌های همگانی و همچنین‌ گزارش نظرآزمایی سرشناسان فرهنگی و سیاسی ایران،مورد بحث و بررسی قرار گرفته بودند. گزارش کامل این گردهمایی نیز دو سال بعد در مجموعهء انتشارات مشترک سروش(انتشارات‌ سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران)و پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران،منتشر گردید.(65)

پژوهشکده،در کنار فعالیتهای پژوهشی خود،از بهار 6531،یک مجلهء تخصصی به نام‌ «نامهء پژوهشکده»،به زبان فارسی انتشار می‌داد،که تا پیش از پیروزی انقلاب،به صورت‌ جداگانه به زبان انگلیسی(75)نیز منتشر می‌شد.«نامهء پژوهشکده»از شمارهء سوم،با تاریخ‌ پاییز 7531،با قطعی جدید و درحالی‌که زیر نام آن عبارت«بررسیهای فرهنگ و توسعه»اضافه‌ شده بود،انتشار یافت.

در سالهای 6531 و 7531،چند تن از استادان آمریکایی علوم ارتباطات،به دعوت‌ پژوهشکده به تهران آمدند و در قالب سمینارهای تخصصی آن،راجع‌به مسائل پژوهشی‌

ارتباطات و توسعه،با محققان ایرانی،به همکاری پرداختند.در میان این دعوت شدگان،دو چهرهء سرشناس آمریکایی،شامل«دانیل لرنر»و«ایتیل دوسولاپول»استادان معروف‌ «انستیتوی تکنولوژی ماساچوست»(ام.آی.تی)نیز حضور داشتند.

«لرنر»که تا اواخر پاییز سال 7531،در تهران مانده بود،با همکاری پژوهشکده و«مرکز سنجش افکار»سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران،برای بازنگری نتایج پژوهش بیست‌وپنج‌ سال پیش در مورد«گذر از جامعه سنتی:نوسازی خاورمیانه»،در مدت اقامت در ایران به‌ تحقیق جدیدی دست زد،که بر اثر انقلاب،ناتمام ماند و فقط گزارش مختصری از آن به‌ صورت پلی کپی تکثیر گردید.(85)

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران،برنامه‌هاو فعالیتهای«پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران»دچار رکود شدند.زنده‌یاد دکتر علی اسدی،قائم مقام قبلی رییس پژوهشکده،که‌ سرپرستی آن‌را عهده‌دار شده بود،کوشش فراوان کرد،تا برنامه‌های قبلی را دنبال کند.ادامهء چند طرح تحقیقاتی و تجدید انتشار«نامهء پژوهشکده»در شکل و محتوای تازهء آن،از اواخر سال 7531 و نیز عرضهء چند کتاب جدید در مجموعهء انتشارات پژوهشکده(95)،از مساعی مهم‌ وی در این دوره بشمار می‌روند.در سال 9531،تحت تأثیر تحولات داخلی سازمان‌ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،فعالیتهای«پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران»، متوقف گردیدند و سرانجام با ادغام آن در قالب«مؤسسهء مطالعات و تحقیقات فرهنگی»، وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی،این پژوهشکده به کلی از میان رفت و برنامه‌های‌ پژوهشی آن در زمینهء ارتباطات و توسعه،به فراموشی سپرده شدند.

دکتر مجید تهرانیان،مؤسس و رییس پژوهشکدهء مذکور،که از زمان اوج انقلاب در خارج‌ کشور به سر می‌برد،مدت کوتاهی با دانشگاه آکسفورد انگلستان همکاری داشت.وی در سالهای 9791 و 0891(8531 و 9531 شمسی)،در قسمت ارتباطات و اطلاعات«یونسکو»، در مقر اصلی این سازمان در پاریس کار می‌کرد.پس از آن به ایالات متحدهء آمریکا رفت و از چند سال پیش،به عنوان استاد علوم ارتباطات در دانشگاه«هاوایی»،به فعالیتهای آموزشی‌ و پژوهشی خود ادامه می‌دهد.وی در این مدت،مطالعات و تحقیقات خویش در مورد ارتباطات و توسعه را گسترش داده و کتابها و همچنین مقاله‌های متعددی در نشریات‌ تخصصی ارتباطی منتشر کرده است،که در صفحات بعد و نیز مأخذشناسی پایان مقاله،به‌ مهمترین آنها،اشاره خواهد شد.او در تابستان 1731،به دعوت وزارت امور خارجه،جهت‌ شرکت در یک گردهمایی راجع‌به آسیای میانه،برای نخستین بار بعد از انقلاب به ایران‌ بازگشت و پس از آن نیز برای تدریس در دورهء دکترای فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق(ع)، به تهران آمد.

3.کوششهای تحقیقاتی سازمانهای دولتی برای کاربرد ارتباطات در برنامه‌های توسعه

علاوه بر کوششهایی که در مراکز دانشگاهی برای پژوهش در زمینه‌های ارتباطات توسعه‌ صورت می‌گرفتند،از اواخر دههء 0431 شمسی،در بعضی از وزارتخانه‌ها و سازمانهای دولتی، از جمله وزارت اطلاعات و جهانگردی سابق و وزارت بهداری و وزارت آموزش و پرورش نیز به کار برد ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی در برنامه‌های مختلف مملکتی،توجه پیدا شده‌ بود.

الف)ارتباطات عمرانی

وزارت اطلاعات و جهانگردی در این زمان،یک بخش مطالعاتی تخصصی به نام‌ «ارتباطات عمرانی»ایجاد کرده بود.همکاران این بخش،برمبنای نظریه‌ها و الگوهای غربی‌ توسعه‌بخشی ارتباطات،بررسی هایی در مورد استفاده از وسایل ارتباط جمعی در راه پشتیبانی‌ از برنامه‌های توسعه و عمران کشور انجام می‌دادند و در برخی سمینارها و کنفرانسهای‌ بین المللی و منطقه‌ای نیز شرکت می‌کردند.گزارش«پیشنهادهای مقدماتی برای تأسیس یک‌ نظام ارتباطی پشتیبانی توسعه در ایران»،که در سال 0531 شمسی به گردهمایی ترتیب یافته از سوی«برنامهء ملل متحد برای توسعه»و«صندوق ملل متحد برای حمایت‌ کودکان»،«یونیسف»،در زمینهء ارتباطات پشتیبان توسعه،ارائه شده بود(06).و همچنین‌ مقاله‌ای دربارهء«ارتباطات برای توسعه:نظام ارتباطات توسعهء ملی ایران»،که در سال 4531، به سمینار«انستیتوی بین المللی رادیو-تلویزیون»،راجع‌به«انگیزش،اطلاعات و ارتباطات‌ برای توسعه در کشورهای آفریقایی و آسیایی»در لندن عرضه گردیده بود

(16)نمونه‌هایی از کوششهای مطالعاتی و تحقیقاتی بخش«ارتباطات عمرانی»وزارتخانهء مذکور در دورهء پیش‌ از انقلاب،بشمار می‌روند.

ب)ارتباطات و تنظیم خانواده

در همین دوره،برنامه‌های خاص مطالعات و تحقیقات دربارهء کاربرد ارتباطات و وسایل‌ ارتباط جمعی در زمینه‌های بهداشت و تنظیم خانواده،نیز از طرف وزارت بهداری،دنبال‌

می‌شدند.برای آشنایی با این برنامه‌ها می‌توان،از پیش‌نویس گزارش نهایی«طرحهای‌ ارتباطی اصفهان»در مورد تنظیم خانواده،که در سالهای 1531 و 2531 شمسی،به سرپرستی‌ «رابرت گیلسپی»و مهدی لقمانی،و با همکاری«یونسکو»صورت گرفته‌اند،استفاده کرد(26). طرحهای مذکور شامل چهار طرح بزرگ و چندین طرح کوچکتر بوده‌اند،در میان چهار طرح‌ بزرگ،طرح یکم،به مطالعه برنامه‌های تبلیغاتی وسایل ارتباط جمعی در فعالیتهای تنظیم‌ خانواده در استان اصفهان،اختصاص داشته است.طرح دوم،ارزیابی نتایج آموزش فشرده‌ برای تنظیم خانواده در دو منطقهء کوچک تحت پوشش تبلیغات وسایل ارتباط جمعی و فعالیت کارکنان ویژهء طرح را موردنظر قرار داده است.طرح سوم،مطالعه دربارهء امکان استفاده‌ از کارمندان متخصص در برنامه‌های تنظیم خانواده را برگرفته است و طرح چهارم،به بررسی‌ چگونگی گسترش استفادهء مداوم از قرصهای ضدبارداری،مربوط بوده است.

خلاصهء گزارشهای طرحهای بزرگ یکم و دوم،که بیشتر بر مطالعهء کاربرد وسایل ارتباط جمعی در پیشبرد برنامه‌های تنظیم خانواده استوار بوده است،به صورت جداگانه نیز در یکی‌ از انتشارات تخصصی«یونسکو»در زمینهء«ارتباطات و توسعهء روستایی»،در سال 7791 (6531 شمسی)،انتشار یافته است.(36)

پ)ارتباطات برای سوادآموزی و آموزش

در دورهء پیش از پیروزی انقلاب،نقش ارتباطات در پیشبرد برنامه‌های سوادآموزی، آموزش عمومی و همچنین آموزش دانشگاهی هم طرف توجه قرار گرفته بود و سازمانها و مؤسسات دولتی مختلف در این زمینه کوششها و فعالیتهایی را دنبال می‌کردند.

برای کاربرد وسایل ارتباط جمعی،در جهت مقابله با بیسوادی،از سوی«انستیتوی‌ بین المللی شیوه‌های سوادآموزی سالمندان»،که در این دوره با همکاری وزارت آموزش و پرورش و سازمان پیکار با بیسوادی در تهران تأسیس شده بود،پژوهشهایی انجام می‌گردیدند. در میان این پژوهشها،چگونگی استفاده از رادیو در آموزش سالمندان،به سبب امکانات‌ وسیع کاربرد این وسیلهء مهم ارتباطی برای بیسوادان،اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده بود.(46)

از طرف وزارت آموزش و پرورش نیز مطالعات و تحقیقاتی در جهت استفاده از وسایل‌ ارتباطی،برای پیشرفت برنامه‌های آموزشی مدارس و مخصوصا دبیرستانها،صورت‌ می‌گرفتند(56).کاربرد ارتباطات و تکنولوژیهای آموزشی،در برنامه‌های درسی دبیرستانی و دانشگاهی هم،از سوی دانشکده‌های تربیت معلم،سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران و

همچنین دانشگاه آزاد،مورد توجه واقع شده بود و به همین جهت،کتابها و نشریات گوناگونی‌ در این زمینه،منتشر می‌گردیدند(66).توجه به محتوای این کتابها و به خصوص،شناخت‌ بعضی از مؤسسات آمریکایی منتشر کنندهء آنها،تأثیرهای اقتباس مستقیم و غیرمستقیم‌ شیوه‌های غربی استفاده از وسایل و تکنولوژیهای ارتباطی در مسیر«نوسازی»را مشخص‌ می‌سازد.در آن دورهء شیوه‌های مستقل محققان جهان سوم،برای کاربرد ارتباطات در راه‌ پیشرفت و گسترش سوادآموزی و آموزش عمومی،به‌طور کلی در ایران مورد بی‌توجهی قرار گرفته بودند و حتی می‌توان گفت به فراموشی سپرده شده بودند تا آن‌که پس از پیروزی انقلاب‌ اسلامی،با ترجمهء آثار برخی از این محققان،مانند«پائولو فریره»برزیلی،تا حدودی خلاء موجود در این زمینه برطرف گردید.

دورهء پس از انقلاب

در دورهء پس از پیروزی انقلاب و استقرار جمهوری اسلامی،مطالعات و تحقیقات دربارهء توسعه‌بخشی وسایل و تکنولوژیهای ارتباطی،از سوی پژوهشگران ایرانی،در خارج و داخل‌ کشور ادامه یافته‌اند.بدیهی است که پژوهشهای ارتباطی این دوره،به سبب تغییر شرایط قبلی‌ می‌بایست در مقایسه با آنچه پیش از انقلاب انجام می‌گرفت،تفاوتهایی داشته باشند و ویژگیهایی پیدا کنند.اما چون برخی از مطالعات و تحقیقات عرضه شده در دورهء جدید،در اوضاع و احوال پیشین آغاز شده بودند و علاوه بر آن،بعضی از پژوهشگران،به ویژه در داخل‌ ایران،نیز با وجود دگرگونی های انقلابی و همچنین گسترش دیدگاه‌های انتقادی رادیکال و جهان سومی در زمینهء ارتباطات و توسعه،همان دیدگاههای حاکم غربی را دنبال می‌کردند، بسیاری از پژوهشهای جدید،عملا با دورهء پیش،تمایزهای زیادی نداشته‌اند.

I .پژوهشهای خارج کشور

در خارج کشور،مهمترین و بیشترین پژوهشهای نظری مربوط به ارتباطات و توسعه در ایران،در دورهء پیش از پیروزی انقلاب اسلامی،از سوی دکتر مجید تهرانیان و دکتر حمید مولانا، ارائه شده‌اند.در این پژوهشها بیشتر بر علل شکست برنامه‌های«نوسازی»ایران و کاربردهای‌ نادرست وسایل ارتباط جمعی در حفظ قدرت خودکامهء سیاسی و گسترش وابستگی‌های‌ فرهنگی خارجی،تأکید گردیده است.

-یکی از نخستین مقاله‌هایی که دکتر مجید تهرانیان در دورهء پیش از پیروزی انقلاب،در خارج کشور انتشار داد،مقاله‌ای با عنوان«ایران:ارتباطات،از خود بیگانگی و انقلاب»بود، که در مارس 9791(اسفند 7531)در مجله«اینتر مدیا»در لندن منتشر گردید(86).در سال‌ 9791؛دو مقالهء دیگر وی نیز در ایالات متحدهء آمریکا و فرانسه،انتشار یافتند.یکی از این‌ مقاله‌ها،تحت عنوان«نظریهء توسعه و سیاست ارتباطی:الگوهای در حال دگرگونی»،در شمارهء اول یک سالنامهء جدید تخصصی،به نام«پیشرفت در علوم ارتباطی»،در ایالات‌ متحدهء آمریکا،به چاپ رسید.مقالهء دیگر او با عنوان«ارتباطات و توسعهء بین المللی:برخی‌ ملاحظات نظری»،که به«کمیسیون بین المللی یونسکو برای مطالعه دربارهء مسائل ارتباطات» عرضه شده بود،در مجلهء«فرهنگها»،متعلق به سازمان«یونسکو»،در پاریس منتشر شد(07)

در سال 13980 میلادی(1359 شمسی)،مقالهء دیگری از دکتر تهرانیان تحت عنوان«ارتباطات‌ و انقلاب در ایران:گذر از یک الگو»،در مجلهء«مطالعات ایرانی»،در امریکا انتشار یافت

(17)،که‌ مکمل مقالهء سال قبل او در سالنامهء«پیشرفت در علوم ارتباطی»بشمار می‌رود.در همان‌ سال،درحالی‌که در قسمت ارتباطات و اطلاعات«یونسکو»در پاریس،به کار اشتغال‌ داشت،یکی از کارهای پژوهشی او،با عنوان«شاخصهای اجتماعی-اقتصادی و ارتباطی در برنامه‌ریزی توسعه:مطالعهء موردی ایران»،که قبلا تهیه شده بود و در ماه ژوئن 9791(خرداد 8531 شمسی)به«یونسکو»ارائه گردیده بود،با برخی تجدید نظرها،در مجموعهء«ارتباط و جامعه»یونسکو،منتشر شد(27).در سال مذکور،مقالهء دیگر از،با عنوان«نفرین تجدد: دیالکتیک نوسازی و ارتباطات»در مجلهء بین المللی علوم اجتماعی،یکی دیگر از مجله‌های‌ تخصصی«یونسکو»در پاریس به چاپ رسید(37).لازم به یادآوری است که این مقاله نیز براساس تجربهء«نوسازی»ایران و نقش ارتباطات در فرایند این«نوسازی»در رژیم گذشته، تهیه گردیده بود.

در سال 1982(1361 شمسی)،مقاله‌ای تحت عنوان«وابستگی و دوگانگی ارتباطات در ایران»،در شمارهء ماه مه آن سال مجلهء«اینتر مدیا»در لندن،از دکتر تهرانیان منتشر شد(47)،که در آن،وضع و کاربرد ارتباطات در دوره‌های قبل و بعد از انقلاب،مورد بررسی قرار گرفته‌اند.دو سال بعد هم،پژوهش گسترده‌تری که در همین زمینه،با عنوان«وابستگی و دوگانگی ارتباطات در جهان سوم»تهیه کرده بود،در ایالات متحدهء آمریکا به چاپ رسید(57).در ماه سپتامبر 2891 (1631 شمسی)،دکتر تهرانیان یک مقاله نیز،تحت عنوان«نظریهء توسعه و ایدئولوژیهای‌ رسالت‌آمیز:وابستگی،ارتباط و دموکراسی در جهان سوم»،در کنفرانس جهانی«انجمن بین المللی‌ تحقیق در ارتباطات جمعی»،که در پاریس برگزار شد،ارائه داد.(67)

مقاله‌ای تحت عنوان«ارتباط و انقلاب در آسیا:سلطهء غرب و استقرار فرهنگی در ژاپن و ایران»، که وی مطالب اصلی آن‌را قبلا تهیه کرده بود و نخستین بار،به صورت کوتاه در مجلهء انگلیسی‌ «زبان پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران»و به شکل مفصل،در مجلهء انگلیسی زبان‌ دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران،منتشر شده بود،در سال 4891(3631 شمسی)،به صورت‌ کاملتر در مجلهء ارتباطات دانشگاه«کیوتو»در ژاپن انتشار یافت.(77)

از مقاله‌های دیگری که دکتر تهرانیان در سالهای بعد و در کشورهای غربی منتشر کرد، مقاله‌ای با عنوان«تکنولوژی‌های ارتباطی و توسعهء جهانی»منتشر شده در ماه مه 8891 (اردیبهشت 7631 شمسی)،در مجلهء«اینتر مدیا»چاپ لندن،جالب توجه است(87).او در این مقاله،راجع‌به چگونگی برداشتهای کنونی دربارهء تکنولوژیهای نوین ارتباطی،چهار نوع‌ دیدگاه را مطرح نموده و به ترتیب،از هواداران بسیار خوشبین و نیز مخالفان بسیار بدبین این‌ تکنولوژیها و همچنین دیدگاه بی‌طرفانه و بالاخره،دیدگاه معتقد به تأکید بر ساختارهای‌ اجتماعی حاکم بر تکنولوژیهای مذکور،نام برده است.وی با یادآوریهای مکرر دربارهء تجربهء ناموفق«نوسازی»پرشتاب ایران در دورهء رژیم سابق و عکس العملهای انقلابی علیه آن، روندهای کنونی توسعه در جهان را نیز تشریح کرده و ضمن آنها،فراملی‌گرایی اقتصاد جهانی‌ در کشورهای مرکزی سرمایه‌داری،قبیله‌گرایی سیاسی در ممالک پیرامونی جهان سوم، دموکراسی‌گرایی ارزشها در کشورهای نیمه‌پیرامونی و مطلق‌گراییهای کنتل و نظارت در سراسر دنیا را،تجزیه و تحلیل نموده است.

او در یکی از آخرین مقاله‌های خود با عنوان«ارتباط،صلح و توسعه»،که در سال 0991 (9631 شمسی)،در کتابی به نام«ارتباطگری برای صلح:دیپلماسی و مذاکره»،در ایالات‌ متحده منتشر شده است(97)،نیز با در نظر گرفتن اصول کلی مطالعات پیشین خویش، نقشهای جدید ارتباطات در کمک به توسعهء جوامع معاصر در سطحهای محلی،منطقه‌ای و جهانی و پاسداری از صلح و آرامش بین المللی را بررسی کرده است.

در کتاب دیگر این پژوهشگر،تحت عنوان«تکنولوژیهای قدرت،ماشینهای اطلاعاتی و دورنماهای دموکراسی»،که با پیشگفتار«یوهان گالتونگ»،محقق رادیکال مشهور نروژی،در سال 9891(8631 شمسی)در آمریکا به چاپ رسیده است،ترکیب تکامل یافتهء نظریات وی‌ مقاله‌های مهم سالهای اخیر او،ملاحظه می‌شود.

این کتاب،دارای دو بخش عمده است.در بخش اول،شرایط تاریخی و زمینه‌های نظری‌ تحول تکنولوژیهای ارتباطی و نیز نقشهای این تکنولوژیها در قدرت سیاسی،دموکراسی و

توسعه،مطالعه شده‌اند.

در این بخش،با تأکید بر تکنولوژیهای ارتباطی،به عنوان تکنولوژیهای مؤثر در تحقق‌ توسعهء دموکراتیک،چهارگونه الگوی جهانی،شامل الگوهای دموکراتیک سرمایه‌داری، الگوهای دموکراتیک کمونیستی،الگوهای دموکراتیک جماعت‌گرا و الگوهای مطلق‌گرای‌ ضد دموکراتیک،معرفی شده‌اند.بخش دوم کتاب به وعده‌ها،خطرات و دورنماهای‌ تکنولوژیهای ارتباطی اختصاص یافته و در مباحث مختلف آن،به ترتیب از وعده‌های‌ «دموکراسی تلویزیونی»،خطرات یک کابوس اورولی‌1و دورنماهای آینده در کشورهای‌ مرکزی سرمایه‌داری و ممالک پیرامونی،سخن گفته شده است.مؤلف،در مبحث آخر کتاب، با ارائه«چشم‌اندازهای دموکراسی جماعت‌گرا»و یادآوری نمونه‌هایی همچون جنبش«سبزها» در آلمان،که به هواداری از حفظ محیط زیست،پدید آمده است،به یک نتیجه‌گیری آرمانی‌ پرداخته است.

در مباحث گوناگون این کتاب،تجربیات ناموفق رژیم سلطنتی گذشته راجع‌به کاربرد ارتباطات در روند«نوسازی»غربی ایران،نقشهای مؤثر ارتباطات سنتی اسلامی در بسیج‌ اجتماعی بسیار گستردهء مردمی در دوران انقلاب و گرایشهای قاطع نظام جدید اسلامی،بر حفظ و حراست هویت فرهنگی،مورد تأکید قرار گرفته‌اند.

-دکتر حمید مولانا،در دورهء پس از انقلاب،مقاله‌های متعددی دربارهء نقش ارتباطات در شرایط قبلی جامعهء ایرانی،اهمیت ارتباطات سنتی در شکل‌گیری و پیروزی انقلاب اسلامی و کاربردهای ارتباطی در دوران حکومت جمهوری اسلامی،به سمینارها و کنفرانسهای‌ بین المللی و منطقه‌ای و همچنین سمینارها و کنفرانسهای داخل ایران ارائه کرده و در نشریات‌ تخصصی غربی انتشار داده است.

اولین مقالهء دکتر مولانا در این دوره،راجع‌به مقابلهء ارتباطات سنتی با تکنولوژیهای نوین‌ ارتباطی در جریان انقلاب اسلامی،در تابستان 9791(8531 شمسی)در مجلهء«جورنال آو کامیونیکیشن»،در ایالات متحدهء آمریکا،به چاپ رسید

(18).در پاییز همان سال،همزمان با بحران ناشی از اشغال سفارت آمریکا در تهران،وی مقاله‌ای با عنوان«روابط ایالات متحدهء آمریکا و ایران،از 4591 تا 8791 میلادی(3331 تا 7531 شمسی):نمونه‌ای از سلطهء فرهنگی»،به کنفرانس سالانهء«انجمن مطالعات خاورمیانه»،در ایالت«یوتا»عرضه کرد(28)، که شکل کاملتر آن،تحت عنوان«نقش وسایل ارتباطی در منازعهء ایالات متحده و ایران»،در سال‌ 4891،در کتابی به نام«وسایل خبری در منازعهء ملی و بین المللی»،انتشار یافت.در این مقاله،عوارض منفی کاربرد ارتباطات جمعی در جریان«نوسازی»ایران و نیز در سطح‌ روابط بین المللی،بررسی شده بودند.

او در همین دوره،مقالهء دیگری با عنوان«ارتباطات برای دگرگونی سیاسی:انقلاب ایران»،تهیه‌ کرد،که در سال 4891،در کتابی به نام«ارتباطات جهانی»،در نیویورک منتشر گردید.(48)

دکتر مولانا،در پژوهشی که در اوایل دههء 0891 میلادی(0631 شمسی)،در زمینهء«جریان‌ بین المللی اطلاعات»،برای«یونسکو»انجام داد و در سال 5891 میلادی(4631 شمسی)،از سوی این سازمان،در مجموعهء«گزارشها و مقاله‌ها دربارهء ارتباطات جمعی»،در پاریس انتشار یافت،در فصل دوم آن،تحت عنوان«خبرها و نظرها»،نیز آثار نامطلوب وسایل ارتباطی،در تقلید از غرب و همچنین تصویرسازی نادرست از«نوسازی»غربی در ایران را تجزیه و تحلیل کرده است(58).این انتقادها در کتاب او به نام«اطلاعات سراسر زمینی و ارتباطات‌ جهانی:مرزهای جدید روابط بین الملل»،که بخشهایی از پژوهش مذکور را دربر دارد و در همان سال در نیویورک به چاپ رسیده است،نیز انعکاس یافته‌اند(68).در همین کتاب،طی‌ فصلی که به«تکنولوژی اطلاعات و نظامها و سیاستهای کشورهای در حال توسعه» اختصاص یافته،بر اهمیت ارتباطات سنتی در توسعهء جوامعی نظیر ایران پس از انقلاب‌ اسلامی،چین،هند و تانزانیا،تأکید گذاشته شده است.(78)

در سالهای بعد هم دکتر مولانا با استفاده از مسافرتهایی،که به مناسبتهای گوناگون،از جمله شرکت در کنفرانس بین المللی دفاع مقدس،سمینار نمایندگان خبرگزاری جمهوری‌ اسلامی ایران در خارج کشور،کنفرانس بین المللی اندیشهء اسلامی،سمینار بین المللی‌ خلیج فارس و ششمین کنفرانس عمومی شبکهء خبرگزاریهای جنبش کشورهای غیرمتعهد،به‌ ایران انجام داد،سخنرانیهایی ایراد کرد و گزارش هایی در مورد این مسافرت ها،با تأکید بر نقش‌ ارتباطات در تحولات جدید ایران،تهیه نمود،که به گردهمایی‌های ارتباطی و یا نشریات‌ تخصصی غربی،ارائه شده‌اند.

از میان این نوشته‌ها و پژوهشها،می‌توان مقالهء وی در مورد«ارتباط جمعی در خاورمیانه: مأخذها و مأخذگاه‌ها»،منتشر شده در سال 6891 میلادی(5631 شمسی)،در«راهنمای جهانی‌ وسایل ارتباطی و ارتباطات»،گردآوری پرفسور«جان لنت»آمریکایی(88)و همچنین مقالهء دیگر او دربارهء«نظامهای وسایل ارتباطی و ارتباطات در خاورمیانه»،انتشار یافته در چاپ تازهء کتاب«خاورمیانه زیر نظر«مایکل آدامس»،در سال 8891 میلادی(7631 شمسی)در ایالات‌ متحدهء آمریکا(98)را،که در آنها،از جایگاه تازهء ارتباطات جمعی ایران و شرایط پس از پیروزی‌ انقلاب اسلامی،سخن گفته شده است،نام برد.

مقالهء او دربارهء«هدف های تبلیغ،از نظر اسلام:به سوی یک نظریهء ارتباطی و اصول‌ اخلاقی»،که در بهمن‌ماه سال 8631(ژانویهء 9891)،به هفتمین«کنفرانس اندیشهء اسلامی» در تهران عرضه شده و در همان سال در کتابی به نام«حقوق عمومی و علوم سیاسی تطبیقی» در اسپانیا منتشر گردیده است(09)و مقالهء دیگر وی در مورد«ارتباطات،اصول اخلاقی و سنت‌ اسلامی»،منتشر شده در کتاب«اصول اخلاقی ارتباطات و دگرگونی جهانی»،زیر نظر«توماس‌ کوپر»در سال 9891 میلادی(8631 شمسی)در ایالات متحده آمریکا

(19)نیز شایان توجه‌اند. باید یادآوری کرد،دکتر مولانا که مطالعه دربارهء چارچوب اخلاقی عملکرد ارتباطات جمعی را از سالها پیش دنبال کرده بود،در سالهای دههء 0991،تحت تأثیر شرایط تازهء پس از پیروزی‌ انقلاب اسلامی و مسافرتهای اخیر خود به ایران،بر نقش اخلاق اسلامی در این زمینه،تأکید بیشتری گذاشته است.

مقالهء بعدی او،تحت عنوان«جامعهء مدنی،جامعهء اطلاعاتی و جامعهء اسلامی:یک‌ چشم‌انداز تطبیقی»،که در تابستان 0991 میلادی(8631 شمسی)،به چهارمین گردهمایی‌ بین المللی ارتباطات و فرهنگ در دانشگاه شهر«لیو بلیانا»در یوگسلاوی سابق(اسلوونیای‌ کنونی)،ارائه شده بود(39)،شکل کاملتری از دیدگاههای او درباره جامعه اسلامی کنونی در برابر جوامع جدید غربی را بدست می‌دهد.در همین زمینه،دیدگاههایی که وی در سال 9631 شمسی برای ارائه به میزگرد مجلهء«نامه فرهنگ»؛نشریه معاونت امور بین الملل وزارت‌ فرهنگ و ارشاد اسلامی،دربارهء«تبادل نابرابر در فرهنگ کنونی جهان»بیان کرده بود،نیز جالب توجه است.(49)

در سالهای آخر دههء 0891 و سالهای اول دههء 0991،مطالعات دکتر مولانا در زمینهء ارتباطات‌ و توسعه،گسترش بیشتری پیدا کردند.در سال 8891 میلادی(7631 شمسی)،پژوهش او با عنوان«تکنولوژی ارتباطی و توسعه»،که طبق تصمیم پنجمین اجلاسیهء شورای بین الدول‌ «برنامهء بین المللی یونسکو برای توسعهء ارتباطات»در ماه مه 5891،جهت تهیه گزارشی‌ براساس مطالعات و تجربیات گذشته،راجع‌به کاربرد تکنولوژی نوین فضایی در راه توسعه و به ویژه،توسعهء آموزش،علم و فرهنگ و توسعهء روستایی،از طرف دبیرخانهء«یونسکو»تهیه‌ آن به وی واگذار شده بود،در مجموعهء«گزارشها و مقاله‌های راجع‌به ارتباطات جمعی»در پاریس،انتشار یافت.(59)

وی در تابستان همان سال،به دنبال مسافرتی که چند ماه پیش به ایران کرده بود،مقاله‌ای‌ نیز تحت عنوان«ارتباطات و توسعهء فرهنگی:گزارشی از ایران»،به کنفرانس سالانهء «انستیتوی بین المللی ارتباطات»در واشنگتن ارائه داد.(69)

یکی از مهمترین مطالعات دکتر مولانا در مورد ارتباطات و توسعه،کتاب«گذر از نوگرایی: ارتباطات و دگرگونی جامعه»نام دارد،که با همکاری خانم«لوری ویلسون»،دانشجوی‌ پیشین او در دوره دکترای ارتباطات بین المللی در دانشگاه«آمریکن»در شهر واشنگتن و استادیار وقت علوم ارتباطات،تألیف گردیده و در سال 0991 میلادی(9631 شمسی)،در نیویورک منتشر شده است.(79)3

این کتاب،چنانکه از نام آن پیداست نوعی پاسخ و معارضه،در برابر کتاب معروف«دانیل‌ لرنر»،موسوم به«گذر از جامعه سنتی:نوسازی خاورمیانه»-که 03 سال پیش از آن منتشر شده‌ بود-بشمار می‌رود.به همین جهت،یادآوریها و اشاره‌های گوناگونی دربارهء ایران و اسلام در آن،مشاهده می‌شوند.

کتاب مذکور،دارای پیشگفتاری به قلم دکتر مولاناست و به دنبال آن،مباحث اصلی،در 9 فصل ارائه گردیده‌اند.در فصل یکم،واژهء توسعه و ریشه‌گیری تاریخی آن بررسی شده است. فصل دوم،به مطالعهء«توسعه‌گرایی»اختصاص یافته است و ضمن آن،ارتباطات،دگرگونی‌ و تحول،مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته‌اند.در فصل سوم،نظریه‌ها و رویکردهای مربوط به‌ ارتباطات و توسعه،و دیدگاهها و الگوهای گوناگون آن،مانند«رویکردهای علّی»(ارتباطات‌ به عنوان علت یا عامل توسعه)«دانیل لرنر»و«دیوید مک کلی لاند»،«رویکردهای‌ فایده‌جویانه»،نظیر الگوی«نشر»،«اورت راجرز»و«رویکردهای ساختاری»،همچون‌ گزارش«کمیسیون مک براید»و نوشته‌های«هربرت شیلر»آمریکایی،«آرماند ماتلار» فرانسوی و«سس هاملینک»هلندی،به بررسی انتقادی گذاشته شده‌اند و پس از آن،سه‌گونه‌ الگوی ارتباطات و توسعه،شامل«الگوهای لیبرال-کاپیتالیست»،مانند الگوی موردنظر «دانیل لرنر»و همکاران او،«الگوی مارکسیست-سوسیالیست»،مبتنی بر اندیشه‌های‌ مارکس،انگلس و لنین،و الگوهای«توحیدی-رهایی‌خواهی»،براساس افکار«پائولو فریره»و دکتر علی شریعتی،معرفی گردیده‌اند.

فصل چهارم کتاب،دربارهء فرهنگ،جامعه و ارتباطات است.در این فصل،سه نظریهء مهم‌ مربوط به این زمینه‌ها-جبری‌گرایی تکنولوژیک،نظریهء اقتصاد سیاسی،و دیدگاه های عرضه‌ شده در مطالعات فرهنگی و فرانوگرایی-مورد بحث واقع شده‌اند و سپس دیدگاه خاص مؤلف‌ دربارهء«نظریه همگرا»،ارائه گردیده است.در فصل پنجم،برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگذاری های‌ارتباطات برای توسعه،بررسی شده‌اند.فصل ششم،تکنولوژیهای ارتباطی و توسعه و چگونگی کاربرد آنها و نیز زمینه‌ها و حوزه‌های عملکرد این تکنولوژیها،در سطحهای کلان و خرد را طرف توجه قرار داده است.

در فصل هفتم،راجع‌به«ارتباطات دور و آثار آنها»،اهمیت رادیو و تلویزیون و همچنین‌ ماهواره‌ها،بررسی گردیده‌اند.فصل هشتم،به«کاربرد تکنولوژی‌های فضایی در توسعهء اجتماعی-اقتصادی»،تخصیص داده شده است.این فصل،که همان پژوهش قبلی عرضه‌ شده به«یونسکو»را دربر دارد،بر اهمیت اینگونه تکنولوژیها،در توسعهء ممالک جهان سوم، انواع کاربردهای آنها و نیز نمونه‌هایی از مطالعات و تجربیات مربوط به تکنولوژیهای مذکور، در سطحهای بین المللی و منطقه‌ای و کشورهای مختلف جهان،تأکید گذاشته است.

فصل نهم،که آخرین فصل کتاب است،به«افراد و جماعات:ارتباطات و دگرگونی‌ جامعه»اختصاص یافته است و ضمن آن،«دگرگونی کل جوامع»،برمبنای جهان‌بینی‌های‌ فلسفی غربی و شرقی و به ویژه اسلامی و«بحرانهای نظری و علمی کنونی»دنیا،مورد مطالعه‌ قرار گرفته‌اند.

-دکتر اصغر فتحی هم در دورهء پس از انقلاب،پژوهش های خود را دربارهء تأثیر ارتباطات در «نوسازی»و انقلابهای ایران ادامه داده است.یک مقالهء او تحت عنوان«ارتباطات و سنت در انقلاب:نقض منبر اسلامی»،در تابستان 9791 میلادی(8531 شمسی)،در کنار مقالهء یاد شده‌ دکتر مولانا،در مجلهء معروف«جورنال آو کامیونیکایشن»،در آمریکا انتشار یافت(89)،مقالهء دیگر وی با عنوان،«نقش نویسندگان و روزنامه‌نگاران در جوامع در حال نوسازی:یک‌ مطالعهء موردی از ایران»،در تابستان 4891 میلادی(3631 شمسی)به پانزدهمین کنفرانس‌ جهانی«انجمن بین المللی تحقیق در ارتباطات جمعی»در پراگ پایتخت چکسلواکی،ارائه‌ گردید(99).از این محقق،مقاله‌ای نیز تحت عنوان«دیدگاه‌های کسروی دربارهء نویسندگان و روزنامه‌نگاران:مطالعه‌ای راجع‌به جامعه‌شناسی نوسازی»در بهار 6891 میلادی(5631 شمسی)در مجلهء«مطالعات ایرانی»در ایالات متحدهء آمریکا منتشر شد(001).یکی از آخرین‌ پژوهشهای او،هم به صورت مقاله‌ای با عنوان«استراتژیهای ارتباطی و دگرگرنی جوامع جهان‌ سوم:دو مطالعهء موردی از ایران»،در تابستان 0991 میلادی(9631 شمسی)به هفدهمین‌ کنفرانس جهانی«انجمن بین المللی تحقیق در ارتباطات جمعی»،در شهر«بلد» یوگسلاوی سابق،عرضه گردید.

(101)-خانم«آنابل سربرنی-محمدی»،و همسر وی دکتر علی محمدی،نیز در دورهء پس از انقلاب،مطالعات و تحقیقاتی راجع‌به نقش ارتباطات در«نوسازی»ایران و همچنین‌ انقلاب اسلامی انجام داده‌اند.خانم سربرنی-محمدی که در سالهای پیش از انقلاب همراه‌ همسرش در ایران بسر می‌برد و ضمن همکاری با«پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران»، سرپرستی مجلهء انگلیسی‌زبان پژوهشکده را به عهده داشت،در سالهای بعد از انقلاب، مدتی در انگلستان با«مرکز پژوهشهای ارتباطی»دانشگاه لستر همکاری می‌کرد و در همین‌ زمان،با کمک چند پژوهشگر و حمایتهای سازمان«یونسکو»،تحقیق مهمی راجع‌به«اخبار خارجی در وسایل ارتباطی جمعی جهان»،انجام داد.وی مدتی بعد به ایالات متحدهء آمریکا مسافرت کرد و با«دپارتمان هنرها و علوم ارتباطی»در«کوئینس کالج»،«دانشگاه شهر نیویورک»،4به همکاری پرداخت.

او رسالهء دکترای خود را،تحت عنوان«قدرت سنت:ارتباطات و انقلاب ایران»در سال‌ 5891(4631 شمسی)در دانشگاه کلمبیا،در نیویورک گذراند(201)و خلاصه‌ای از این رساله را نیز به صورت مقاله‌ای با عنوان«وسایل ارتباطی کوچک برای یک انقلاب بزرگ در ایران»،در بهار 0991،در«مجلهء بین المللی سیاست،فرهنگ و جامعه»منتشر کرد(301)و سال بعد هم‌ مقاله‌ای تحت عنوان«همبستگی وسایل ارتباطی در جهان سوم:نگاهی مبتنی بر نظریات‌ «والتر اونگ»5به ایران»،در کتابی به نام«وسایل ارتباطی،هشیاری و فرهنگ»،که مجموعهء مقالاتی دربارهء اندیشه‌ها و آثار«والتر اونگ»را تشکیل می‌دهند،انتشار داد(401).وی از تابستان‌ 1731 شمسی،که ریاست«مرکز پژوهشهای ارتباطی»در دانشگاه لستر را به عهده گرفته،در انگلستان بسر می‌برد و از سال گذشتهء به دنبال تعطیل مرکز یاد شده،با دانشگاه لندن همکاری‌ می‌کند.

دکتر علی محمدی،هم که در سالهای دهه‌های 0891 و 0991 همراه همسرش در ایالات‌ متحدهء آمریکا اقامت داشت و در«برنامهء مطالعات ارتباطی»،در«مدرسهء جدید پژوهش‌ اجتماعی»،در نیویورک،تدریس می‌کرد،پژوهشهای خویش در مورد ایران را تعقیب نموده‌ است.وی در مقاله‌ای تحت عنوان«امپریالیسم فرهنگی و هویت فرهنگی»،که در سال 0991، در کتابی به سرپرستی یک استاد آمریکایی و خود او و همسرش در آمریکا انتشار یافته(501)6از کاربرد ارتباطات جمعی در جریان«نوسازی»ایران در دورهء پیش از انقلاب انتقاد کرده است. دکتر محمدی در دو دههء اخیر چند بار به ایران مسافرت نموده و طی این مسافرتها،در سازمان‌ سابق برنامه و بودجه و«مرکز سابق آموزش و گسترش رسانه‌ها»وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،سخنرانیهایی در زمینهء ارتباطات و از جمله ارتباطات و توسعه،ایراد کرده است.

یک مصاحبهء او دربارهء نقش وسایل ارتباطی در جهان سوم،نیز در پاییز 9631 شمسی،در مجله«رسانه»به چاپ رسیده است.

-محقق ایرانی دیگری که در دورهء پس از انقلاب به مطالعه و تحقیق اجتماعی دربارهء یکی‌ از وسایل ارتباطی در ایران،پرداخته،دکتر حمید نفیسی است.او در مقاله‌ای با عنوان«سینما به‌ منزلهء یک ابزار سیاسی»،که در سال 0891(9531 شمسی)در کتابی به نام«ایران نوین:دیالکتیک‌ تداوم و تغییر»،زیر نظر خانم«نیکی کدی»و یک محقق دیگر آمریکایی،در ایالات متحده‌ منتشر شد(701)،با تجزیه و تحلیل محتوای فیلمهای ایرانی در دورهء پیش از پیروزی انقلاب، کاربرد منفی این وسیلهء مهم ارتباطی در دوران«نوسازی»ایران را مورد انتقاد قرار داده است. وی در سال 7891 میلادی(6631 شمسی)،مقاله‌ای با عنوان«توسعهء یک سینمای اسلامی‌ در ایران»،در نشریهء سالانه«امور جهان سوم»انتشار داده(801)و در سال 1991 میلادی(0731 شمسی)نیز مقاله‌ای با عنوان مشابه مقالهء اخیر،در کتابی به نام«ایران:و فرهنگ سیاسی در جمهوری اسلامی»،که زیر نظر«سامیه فرسون»و مهرداد مشایخی در لندن به چاپ رسیده، منتشر کرده است.(901)

در میان رساله‌های دورهء دکترای دانشگاههای آمریکا،که پس از پیروزی انقلاب به این‌ دانشگاه‌ها ارائه شده‌اند،نیز می‌توان نمونه‌های بسیار محدودی دربارهء ارتباطات و توسعه در ایران،پیدا کرد:

-دکتر اسد الله معتمدنژاد،استادیار سابق گروه علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه‌ علامه طباطبایی،پایان‌نامهء تحصیلات دکترای خود را تحت عنوان«رابطهء سواد و تیراژ روزنامه در یک کشور در حال توسعه:نمونهء ایران»،در سال 9791 میلادی(8531 شمسی)،در دانشگاه‌ بین المللی ایالات متحده،در سان‌دیگو(کالیفرنیا)،گذرانده است.

-خانم دکتر شهلا قریب،فارغ التحصیل ایرانی دیگر دانشگاه‌های آمریکا،نیز رسالهء دکتری‌ خویش را با عنوان«ارزیابی منابع و مجراهای اطلاعاتی گزینشی مورد استفاده برای بهبود عملکردهای مزرعه کاری در میان مزرعه‌کاران ایرانی»،در سال 0991 به دانشگاه ایالتی کانزاس، ارائه کرده است

برخلاف تعداد بسیار کم رساله‌های مربوط به ارتباطات و توسعه در ایران،رساله‌هایی که‌ از طرف فارغ التحصیلان ایرانی،دربارهء پوشش خبری رویدادهای مهم ایران در دورهء انقلاب‌ اسلامی و دورهء پس از انقلاب و از جمله جریان گروگانگیری در سفارت آمریکا،به‌ دانشگاه‌های ایالات متحده ارائه شده‌اند.و در مبحث بعدی معرفی خواهند گردید،فراوانترند.

برخی از متخصصان و محققان غربی هم در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مقاله‌ها و کتابهایی در مورد نقش ارتباطات در«نوسازی»و توسعه در ایران،تهیه کرده‌اند،که‌ می‌توان مهمترین آنها را یادآوری نمود:

-«ویلیام بیمن»آمریکایی که در فاصلهء سالهای 6791 تا 9791،در ایران با سازمان رادیو تلویزیون ملی ایران،همکاری داشته و شاهد جریان انقلاب نیز بوده است،بعد از آن، پژوهشهایی دربارهء ارتباطات و فرهنگ و ادب ایران منتشر کرده است.در میان آثار او،مقالهء مربوط به«نقش فرهنگی وسایل ارتباط جمعی در ایران:انقلاب 97-8791 و پس از آن»که‌ در سال 4891،در کتابی به نام«وسایل خبری در منازعهء بین المللی»زیر نظر«آندریو آرنود»و «ویمال دیسانایاک»،در آمریکا انتشار یافته،در زمینهء موردنظر،جالب توجه است(211).در این‌ مقاله،از کاربرد نادرست وسایل ارتباطی در دورهء«نوسازی»غربی ایران انتقاد شده است و بر دگرگونی نقش آنها در دورهء پس از انقلاب تأکید گردیده است.

-مقالهء خانم«فرانسین تیموتی ماهک»،با عنوان«عکس العمل ناهنجارانه در برابر نوسازی،به‌ مثابهء پیش‌درآمد انقلاب 9791»،با استناد ویژه به داستان«خواب زمستانی»خانم گلی ترقی،که‌ در زمستان 0991 میلادی(8631 شمسی)در مجلهء«تمدن‌ها»چاپ بروکسل،منتشر شده‌ است،نمونهء دیگری از پژوهشهای خارجی دربارهء ارتباطات و«نوسازی»در ایران بشمار می‌رود.(311)

-«یان ریشار»،پژوهشگر ایرانشناس فرانسوی نیز،که در سالهای اخیر مقاله‌ها و کتابهای‌ متعددی در مورد انقلاب اسلامی ایران و فرهنگ شیعی،انتشار داده،در یک کتاب منتشر شده‌ زیر نظر او،به نام«میان ایران و غرب:اقتباس و جذب اندیشه‌ها و تکنیکهای غربی در ایران»، مقاله‌هایی از محققان ایرانی و فرانسوی،در زمینه‌های گوناگون از جمله،کتاب و سینما،به‌ چاپ رسانده است،که در آنها،پیشینه‌ها و زمینه‌های تأثیر غرب در ایران»، مقاله‌هایی از محققان ایرانی و فرانسوی،در زمینه‌های گوناگون از جمله،کتاب و سینما،به‌ چاپ رسانده است،که در آنها،پیشینه‌ها و زمینه‌های تأثیر غرب در«نوسازی»و توسعهء ایران،بررسی گردیده‌اند.(411)7

II .مطالعات و تحقیقات داخل کشور

در دورهء پس از انقلاب،مطالعات و تحقیقات در زمینه«ارتباطات و توسعه»،متأسفانه در داخل کشور،آن‌گون که ضرورت ایجاب می‌کرد،طرف توجه قرار نگرفته‌اند.تعطیل‌ دانشکدهء علوم ارتباطات اجتماعی سابق،که در آخرین سالهای فعالیت خود،به پژوهشهای‌ مربوط به ارتباطات توسعه‌بخش،توجه یافته بود و مخصوصا«انحلال»پژوهشکدهء علوم‌ ارتباطی و توسعهء ایران،که هدف اصلی تأسیس آن گسترش مطالعه و تحقیق در مورد کاربرد ارتباطات و وسایل ارتباط جمعی در جهت راه‌گشایی توسعهء کشور بود،در متوقف شدن‌ این‌گونه پژوهشها،تأثیر شدید باقی گذاشتند.

در این میان،برنامه‌های تحقیقاتی بعضی از وزارتخانه‌ها و سازمانهای دولتی،مانند وزارت‌ اطلاعات و جهانگردی سابق،وزارت آموزش و پرورش،وزارت بهداشت و وزارت‌ کشاورزی،برای استفاده از ارتباطات در راه تحقق هدفهای خاص آنها در زمینه‌های عمرانی، سوادآموزی،تنظیم خانواده و توسعهء روستایی،نیز به سبب شرایط ناشی از جنگ تحمیلی‌ عراق علیه ایران و همچنین تغییر سیاستها و خط مشی‌های دولت،متوقف ماندند.

در سال های اخیر،به ویژه پس از پایان جنگ،بار دیگر،توجه برخی از مؤسسات دولتی و سازمان های آموزشی و پژوهشی،به ضرورت انجام مطالعات و تحقیقات دربارهء توسعه‌بخشی‌ ارتباطات،جلب شده است.کوشش وزارت سابق جهاد سازندگی برای انجام پژوهش هایی در مورد استفاده از وسایل ارتباط جمعی در پیشبرد توسعهء روستایی و اقدام سازمان برنامه و بودجه،به برگزاری سخنرانی ها و برنامه‌های پژوهشی دربارهء ارتباطات و توسعه و مخصوصا «تأسیس»دانشگاه پیام نور و پخش برنامه‌های آموزشی آن از طریق سازمان صدا و سیمای‌ جمهوری اسلامی ایران و همچنین پخش برنامه‌های درسی وزارت آموزش و پرورش از سوی‌ این سازمان از جمله اقدامات امیدبخش،در این زمینه بشمار می‌روند.

احیای رشتهء علوم ارتباطات اجتماعی،که حدود 01 سال،تنها به عنوان یک گرایش‌ کاربردی علوم اجتماعی در دانشگاه علامه طباطبایی فعالیت داشت،به صورت یک رشتهء مستقل دانشگاهی با دو شاخهء«روزنامه‌نگاری»و«روابط عمومی»و مخصوصا تأسیس دورهء فوق لیسانس این رشته در دانشگاه مذکور،به تربیت نیروی انسانی متخصص،برای مطالعات‌ و تحقیقات ارتباطی و از جمله ارتباطات توسعه‌بخش،کمک کرده است.دروس جدیدی که‌ دربارهء ارتباطات در کشورهای جهان سوم،در برنامهء آموزشی دوره لیسانس علوم ارتباطات‌ پیش‌بینی شده‌اند،برای تقویت مبانی این‌گونه مطالعات و تحقیقات،نقش مهمی ایفا نمودند. برنامهء آموزشی دوره فوق لیسانس هم،که از سال 9631 کار خود را آغاز کرد،اصولا بر نیاز مبرم‌ کشور به پژوهشهای موردنظر در این زمینه،استوار گردیده است و به همین جهت،دروس‌ تخصصی مهمی همچون«ارتباطات و توسعهء اجتماعی»،«جهان سوم در برابر امپریالیسم‌ ارتباطی و خبری»؛«برنامه‌ریزی و سیاستگذاری ملی ارتباطات»،«روزنامه‌نگاری برای‌ توسعه»و«تکنولوژیهای ارتباطی آموزشی»،که در این دوره،همراه با کارهای تحقیقی خاص‌ آنها ارائه می‌شوند و با پایان‌نامه‌های تحصیلی بسیاری از دانشجویان دربارهء مسائل مختلف‌ ارتباطات توسعه‌بخش،تکمیل می‌گردند،در آماده ساختن فارغ التحصیلان آن،برای گسترش‌ و پیشرفت این نوع پژوهشها،سهم اساسی دارند.

سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران هم در چند سال اخیر،به ضرورت گسترش‌ پژوهش در ارتباطات و توسعه،توجه پیدا کرده است و در«مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه‌ای»این سازمان،کوششهای تازه‌ای در این‌باره،دنبال می‌شوند.برگزاری‌ جلسات سخنرانی در زمینه‌های مختلف ارتباطی و مخصوصا ارتباطات و توسعهء ملی،که در سال 7631 آغاز شدند(511)و اقدام برای انتشار فصلنامه«فرهنگ ارتباطات»8که نخستین‌ شمارهء آن،در پاییز همان سال با چند مقاله و گزارش در مورد ارتباطات و از جمله«ارتباطات‌ در جهان سوم»و«فرهنگ،توسعه و ارتباط جمعی در جهان سوم»،تکثیر گردید و ترجمهء برخی مقالات خارجی و تکثیر آنها به صورت جزوه‌های مستقل(611)،از نخستین کوششهای‌ مرکز یاد شده،برای گسترش پژوهشهای موردنظر در این زمینه،بشمار می‌روند.

این مرکز،در سالهای اخیر،برای برگزاری سمینارهایی دربارهء ارتباطات و توسعه نیز اقدام‌ کرده است.انجام پژوهشهایی در مورد«رابطه تبلیغات و توسعه ملی»(711)و همچنین«نقش‌ انحصارات تبلیغاتی بین المللی در شکل‌گیری تحولات اجتماعی جهان سوم»(811)،که به‌ ترتیب از سوی گروه مطالعات اقتصادی و گروه مطالعات سیاسی این مرکز،تهیه و تدوین و در سال 0731 شمسی،تکثیر شده‌اند،از مهمترین کوششهای اولیهء آن در این زمینه،محسوب‌ می‌شوند.

اقدامات معاونت مطبوعاتی و تبلیغاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،از طریق«مرکز سابق آموزش و گسترش رسانه‌ها»و«مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها»،برای انتشار فصلنامهء تخصصی«رسانه»،برگزاری سمینارهای بررسی مسائل مطبوعات ایران،با همکاری گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی،انجام پژوهشهایی دربارهء مطبوعات و مخصوصا عملکردها و کاربردهای آنها و نیز چاپ چند کتاب تخصصی در زمینهء ارتباطات را، نیز باید از کوششهای جدید دولتی در جهت استفاده از وسایل ارتباط جمعی در تحقق‌ هدفهای توسعه و پیشرفت ملی،به حساب آورد.

در سال های اخیر،با چاپ گزارشهای میزگردها و مقاله‌های مختلف دربارهء«ارتباطات‌ توسعه»و«توسعهء ارتباطات»،در شماره‌های فصلنامهء«رسانه»،به تقویت منابع فارسی‌ مربوط به آنها،کمک شایان توجهی صورت گرفته است.تشکیل سمینارهای مذکور هم که‌ مهمترین هدف آنها،فراهم کردن زمینه‌های پژوهش و برنامه‌ریزی و سیاستگذاری ملی‌ ارتباطی بشمار می‌روند و در گزارشهای گردانندگان آنها و همچنین بسیاری از مقاله‌های‌ عرضه شده،بر اهمیت توسعه و پیشرفت مطبوعات و سایر وسایل ارتباط جمعی و کاربرد آنها در راه تحقق برنامه‌های توسعه کشور،تأکید شده‌اند،نیز از لحاظ تأثیر در ایجاد شرایط ذهنی‌ مناسب،برای اجرای طرحهای پژوهشی ارتباطی و تسهیل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی ملی‌ ارتباطات،نتایج مطلوبی پدید آورده‌اند.انتشار کتابهای تخصصی ارتباطات و از جمله، مجموعهء مقالات سمینارهای مذکور و ترجمهء کتاب دکتر حمید مولانا به نام«گذر از نوگرایی: ارتباطات و دگرگونی جامعه»-که در صفحات قبل معرفی گردید-نیز به لحاظ کمک به تقویت‌ منابع علمی فارسی مورد نیاز برای مطالعات و تحقیقات،دربارهء«ارتباطات توسعه»و «توسعهء ارتباطات»،بسیار سودمند بوده‌اند.

پی‌نویس‌ها:

(1).منظور نویسنده،شرایط غیرعادی کاربرد نظارتی و امنیتی تکنولوژیهای جدید ارتباطی،در رمان«4891»،اثر معروف«جرج‌ اورول»داستان‌نویس انگلیسی است.

(2).این پژوهش،به توصیهء اینجانب،به وسیله یونس شکرخواه به فارسی ترجمه شده است و با عنوان«جریان بین المللی اطلاعات: گزارش و تحلیل جهانی»،در تهران،از سوی«مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها»،در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در بهار 1731 ش،در 022 صفحه،انتشار یافته است.

(3).این کتاب،توسط یونس شکرخواه به فارسی ترجمه شده است و با عنوان«گذر از نوگرایی:ارتباطات و دگرگونی جامعه»،از طرف«مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها»،در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،در پاییز 1731 انتشار یافته است.بخشی از این کتاب، تحت عنوان«سه نگرش به ارتباطات و توسعه»نیز قبلا از سوی مترجم آماده شده و در مجله«رسانه»،سال دوم،ش 3،پاییز 9631 ش، صص 61 تا 12،منتشر گردیده است.

(4).خلاصه‌ای از گزارش این پژوهش،با عنوان«پوشش جهانی رسانه‌های آمریکا»به وسیله محمد سعید ذکائی به فارسی برگردانده‌ شده و در مجله«رسانه»سال دوم،ش 3،پاییز 0731،صص 21 تا 91 به چاپ رسیده است.

(5).والتر اونگ،متفکر و محقق معروف آمریکایی،دارای آثار مهمی راجع‌به نقش سوادآموزی در جوامع معاصر و به ویژه جهان‌ سوم است.

(6).این مقاله،به وسیله محمد سعید ذکائی،به فارسی ترجمه شده و با همین عنوان در مجله رسانه،سال دوم،ش 4،زمستان 0731، صص 5 تا 31 منتشر گردیده است.

(7).این کتاب،به فارسی ترجمه شده و با مشخصات زیر،منتشر گردیده است ایران و اقتباسهای فرهنگی مشرق از مغرب زمین: مجموعه مقالاتی زیر نظر یان ریشار،ترجمه ابو الحسن سروقد مقدم.مشهد:آستان قدس رضوی،معاونت فرهنگی،9631 ش،403 ص.

(8).این نشریه،به کوشش احمد میر عابدینی،پژوهشگر قدیمی این مرکز و همکاران وی،تهیه شده بود و متأسفانه شماره‌های بعدی‌ آن،منتشر نگردیدند.

منابع:

) (43) روزنامهء کیهان،مهرماه 3431.

(53).محمد رضا عسگری.«نقش وسائل خبری در توسعهء اقتصادی».تحقیقات روزنامه‌نگاری،ش 31،دی‌ماه 7431 ش،صص‌ 4 تا 9

-«وسائل ارتباط جمعی در خدمت پیکار با بیسوادی».تحقیقات روزنامه‌نگاری،ش 61،شهریورماه 8431 ش،صص 43 تا 83

(63).ویلبور شرام.«وسائل ارتباط جمعی و توسعهء ملی».ترجمهء دکتر محمود عنایت،نگین،شماره‌های 74 تا 35،فروردین تا مهر 8431 ش.

(73).دکتر ابراهیم رشیدپور،ارتباط جمعی و رشد ملی:نقش روزنامه،رادیو،فیلم،تلویزیون،و سایر وسائل ارتباطی در تحولات‌ اجتماعی.(ترجمه و تألیف).تهران:انتشارات مؤسسهء مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران،ش 36،8431 ش،ص 483.

(83).دکتر ابراهیم رشیدپور.«توسعهء وسائل ارتباط جمعی».تحقیقات روزنامه‌نگاری،ش 01،فروردین 7431 ش،صص 12 تا 82 -«نقش رادیو و تلویزیون در خانه‌های فرهنگ روستایی».تحقیقات روزنامه‌نگاری،ش 31،دی 7431 ش،صص 22 تا 82

-«توزیع وسائل ارتباط جمعی در دنیا و ممالک در حال توسعه».تحقیقات روزنامه‌نگاری،ش 51،خرداد 8431 ش،صص 21 تا 51

(93).دکتر صدر الدین الهی،دکتر کاظم معتمدنژاد و مهدی محسنیان راد.بررسی محتوی برنامه‌های رادیو ایران:تجزیه و تحلیل‌ مضامین گوناگون برنامه‌های رادیو ایران(فرستنده اول)تهران:انتشارات مرکز تحقیقات دانشکدهء علوم ارتباطات اجتماعی،4531 ش،79 ص.

(به تصویر صفحه مراجعه شود)

(34).پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران:هدف،ساخت،برنامه‌ها،تهران:مهرماه 5352(5531 ش)،صص 5 و 6

(44).دکتر مجید تهرانیان.نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء ملی ایران.تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران‌ (پلی کپی)3352(3531 ش)،87 ص

(54).بیژن حمزه‌لو و ناصر هماپور،نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء اقتصادی،تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایرانی(پلی کپی)4352(4531 ش)،07 ص

(64).دکتر ویدا داودی.نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء سیاسی،تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران(پلی‌ کپی)،4352(4531 ش)،07 ص

(74).دکتر علی اسدی و هرمز مهرداد،نقش رسانه‌ها در پشتیبانی توسعهء فرهنگی،تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران(پلی کپی)،4352(4531 ش)،661 ص

(84).رده‌بندی پیشنهادی برنامه‌های رادیو تلویزیون در پشتیبانی توسعهء ملی،تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران(پلی کپی).5352(5531 ش)،65 ص.

(94).دکتر مجید تهرانیان.اندیشهء پیشرفت.پیشگفتاری بر نظریه‌های رشد اقتصادی و ارتباط اجتماعی،تهران:انتشارات‌ پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران(پلی کپی).7352(7531 ش)،522 ص.

(05).دکتر علی اسدی.گرایشهای فرهنگی و نگرشهای اجتماعی در ایران.تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران‌ (پلی کپی).6352(6531 ش)،762 ص.

(15).دکتر علی اصغر فتحی.منبر،یک رسانه عمومی در اسلام.تهران:انتشارات پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعهء ایران(پلی پکی). 8531(8531 ش).37 ص.

(25). Ali Assadi,"Television in Yazd:A Study of the Influence of Television on the Socio-Cultural Aspects of Life in Yazd,"Tehran:Iran Communication Development Institute(Mimeo),1976,82

(35).جان.ای.آر.لی.به سوی سیاستهای ارتباطی واقع‌بینانه،ترجمه خسرو جهانداری،تهران:انتشارات مشترک سروش و پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران،6352(6531 ش)،441 ص.

(45). Majid Tehranian,F.Hakimzadeh,and M.L.Vidale,eds.,Communications Policy for National Development: A Comparative Perspective,London:Routledge and Kegan Paul,1977,286 pp.

(55). Farhad Hakimzadeh.ed.,"Mass Communications Policy in Rapidly Developing Societies:Report of the Mashad Symposium,Tehran:IRAN Communication Development institute(Mimeo),1976,90 p

(65).جمشید اکرمی(ویراستار).پیرامون ساخت و نقش رسانه‌ها:همایش شیراز.تهران:انتشارات سروش(انتشارات رادیو تلویزیون ملی ایران)و پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران 6352(6531 ش)،874 ص

(75). Communications and Development Review

(85).دکتر کاظم معتمدنژاد.«جهان سوم در برابر سلطهء ارتباطی و اطلاعاتی غرب».رسانه،سال دوم،شمارهء یکم،بهار 0731 ش، صص 21 تا 52

(95).بیژن حمزه‌لو.کتابشناسی موضوعی رسانه‌های همگانی،تهران.انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران،8531 ش، 99 ص

-دکتر چنگیز پهلوان،فرهنگ و برنامه‌ریزی.تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران،8531 ش،421 ص

-«دکتر علی اسدی.مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی رسانه‌های همگانی.تهران:انتشارات پژوهشکدهء علوم ارتباطی و توسعهء ایران،

8531 ش،19 ص‌

) (56) فخر السادات امین.تأثیر تماشای برنامه‌های تلویزیونی در معلومات عمومی دانش‌آموزان،تهران.سازمان تربیت معلم و تحقیقات تربیتی،مؤسسه تحقیقات و مطالعات تربیتی،4431 ش،02 ص

-دکتر کامبیز محمودی.سنجش نظر دانش آموزان نسبت به دروسی که از تلویزیون پخش می‌شود.تهران:سازمان تربیت معلم و تحقیقات تربیتی،مؤسسهء تحقیقات و مطالعات تربیتی،4431 ش،13 ص. -تلویزیون و تأثیر تربیتی آن.ماهنامهء آموزش و پرورش.شمارهء یک،مهرماه 8431 ش.

-تلویزیون و نوجوانان.ماهنامهء آموزش و پرورش،شمارهء 3،آذر 8431 ش

(66).در این‌باره می‌توان،منابع زیر را یادآوری کرد:

-استفاده از وسائل سمعی و بصری برای تشویق آموزش و پرورش.تهران:اداره روابط فرهنگی ایران و آمریکا،بدون تاریخ،83 ص‌ -دکتر کامبیز محمودی.آموزش سمعی و بصری.تهران:ایران مک گروهیل،3431 ش،73 ص

-دکتر ابراهیم رشیدپور.آموزش سمعی و بصری(2 جلد).تهران:انتشارات آرمان،8431 و 0531 ش

-دکتر ابراهیم رشیدپور.تلویزیون آموزشی.تهران:آموزش سمعی و بصری و رادیو تلویزیون تربیتی،8431 ش،44 ص

-دکتر ابراهیم رشیدپور.ارتباط و تکنولوژی آموزشی.تهران:بدون نام ناشر،5352(5531 ش)،832 ص

-ناصر موفقیان.تکنولوژی آموزشی.تهران:فرانکلین:مجموعه‌های اول،دوم و سوم،3531 ش،46،66 و 37 ص

-ناصر موفقیان.چند گزارش در زمینه تکنولوژی آموزشی.تهران:فرانکلین،3531 ش،27 ص.

(76).پائولو فریره.آموزش ستمدیدگان.ترجمهء احمد بیرشک و یوسف الله راد.تهران:انتشارات خوارزمی،4631 ش(ترجمه‌ دیگری از این کتاب،با عنوان«فرهنگ سکوت»،به وسیلهء دکتر علی شریعتمداری به فارسی تهیه شده بود و در سال 7531 ش از سوی‌ انتشارات چاپخش،در تهران انتشار یافته بود).

-آموزش در جریان پیشرفت:ترجمهء احمد بیرشک.تهران:انتشارات خوارزمی،4631 ش

-آموزش شناخت انتقادی.ترجمهء منصوره(شیوا)کاویانی.تهران:انتشارات آگاه،8631 ش،211 ص

(86). Majid Tehranian,"Iran:Communication,Alienation,Revolution,"Inter Media,London:International Institute of Communication,Vol.7,No.2.March 1979.pp.6-12

) (511) در این مورد به سخنرانیهای زیر مراجعه شود.

-دکتر کاظم معتمدنژاد.مطالعات انتقادی در ارتباطات اجتماعی:سخنرانی ایراد شده در تاریخ 61 دی 6631 ش،در واحد تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌ها.تهران:واحد تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 8631 ش،26 ص

-دکتر علی اسدی.فرهنگ،توسعه و ارتباطات.سخنرانی ایراد شده در تاریخ 41 تیر 7631 ش،در واحد تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌ها.تهران واحد تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،8631 ش،52 ص

-دکتر مهدی محسنیان راد.ایران در سه کهکشان مک لوهان:سخنرانی ایراد شده،در آذر 7631 ش،تهران:واحد تحقیقات‌ اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،8631 ش،32 ص

(611).جان.سی.مریل.وسایل ارتباطی و توسعهء ملی.ترجمهء محمود حقیقت کاشانی.تهران:واحد تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی‌ برنامه‌های سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،7631 ش

-لسلی جی.مولر.وسایل ارتباط جمعی و اهداف ملی.ترجمهء محمود حقیقت کاشانی.تهران:واحد تحقیقات اجتماعی و ارزشیابی برنامه‌های سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،7631 ش

(711).رابطهء تبلیغات و توسعهء ملی:زیر نظر محمد تقی احمدیان.تهران:مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه‌های‌ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،آذر 0731 ش،904 ص

(811).نقش انحصارات تبلیغاتی بین المللی در شکل‌گیری تحولات اجتماعی جهان سوم:زیر نظر مهرداد هرمز.تهران:مرکز تحقیقات،مطالعات و سنجش برنامه‌های صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران،اسفند 0731 ش،283

ثبت شده توسط : احمد مهدیه

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.