Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 19064
تاریخ انتشار : 18 آذر 1391 14:52
تعداد بازدید : 1875

ارزيابي و آسيب شناسي نقش رسانه ها در گسترش فرهنگ نماز

دكتر عليرضا پويا در مقاله"ارزيابي و آسيب شناسي نقش رسانه ها در گسترش فرهنگ نماز": كاركرد رسانه بايد به گونه اي باشد كه به تحقق مقدمات باطني نماز بويژه در وقت اذان كمك كند و نه تنها آن را مختل نسازد كه موجب زمينه سازي و برانگيختن روح معنوي و احساس نياز و تعلق به نماز . . .


دكتر عليرضا پويا در مقاله"ارزيابي و آسيب شناسي نقش رسانه ها در گسترش فرهنگ نماز": كاركرد رسانه بايد به گونه اي باشد كه به تحقق مقدمات باطني نماز بويژه در وقت اذان كمك كند و نه تنها آن را مختل نسازد كه موجب زمينه سازي و برانگيختن روح معنوي و احساس نياز و تعلق به نماز . . .

بحث از گسترش فرهنگ نماز در رسانه، بخشي از تبليغ معارف ديني از رسانه يا به نحو دقيق تر بخشي از كاركرد رسانه ديني است كه بايد بخشهاي مختلف برنامه در اين خصوص هماهنگ باشند. اصولاً دو تصور از رسانه اسلامي وجود دارد؛ يكي آنكه تأثير پسوند اسلامي اين مقدار است كه برخي برنامه هاي اسلامي از اين رسانه پخش ميشود. يعني در تعدادي از برنامه هاي اين رسانه تبليغ اسلام صورت مي گيرد. مانند اينكه فرض كنيم وظيفه تهيه برنامه هاي اسلامي فقط به عهده گروه هايي مانند معارف اسلامي و مناسبت ها در صدا و سيماست و گروه هايي مانند فيل و سريال، اجتماعي، اقتصادي و... در اينباره مسؤوليتي ندارند. تصور دوم اين است كه وجود پسوند اسلامي به اين معناست كه مباني و معارف اسلامي ساري و جاري در تمام برنامه هاست و در اين صورت فقط گروه هاي معارف يا مناسبت ها عهده دار ساخت برنامه هاي اسلامي نيستند كه البته تصوير دوم صحيح است. يعني تحكيم مباني و تبليغ اسلام در همه بخش ها مورد توجه است و در كل رسانه هماهنگ صورت ميگيرد. يعني همچنانكه گروه معارف تبليغ ميكند در سريال ها نيز تبليغ غير مستقيم صورت ميگيرد.

 از منظر ديگر نيز اين موضوع قابل تبيين است، به اين بيان كه برخي كارشناسان امور رسانه ها كه براي رسانه هاي جمعي مانند راديو و تلويزيون عمدتاً چند كاركرد، شامل آموزش و تربيت، اطلاع رساني و سرگرمي و تفريحي را مطرح ميكنند، تفكيك اينها را از هم در موفقيت و تاثيرگذاري رسانه براي رسيدن به اهداف خود مضر ميدانند. يعني معتقدند رسانه بايد در حالي كه برنامه سرگرمي پخش ميكند آموزش بدهد. يا آنگاه كه آموزش ميدهد، اطلاع رساني كند. به بيان يكي از صاحب نظران، چون انگيزه مخاطب براي ديدن برنامه هاي سرگرمي قوي است، آموزش و اطلاع رساني در ضمن اينگونه برنامه ها ميتواند بهتر محقق شود: «سرگرمي يك انگيزه دهنده بزرگ است. وقتي مردم سرگرم ميشوند، گوش ميدهند. افزون بر اين، سرگرم كننده بودن پيام به اين معنا نيست كه اگر پيامي سرگرم كننده بود، اطلاع دهنده و قانع كننده و آموزش دهنده نيست. در حقيقت، مقوله هاي هدف هاي ارتباطي، مقوله هايي همگرا و متداخل ند. هر هدفي ميتواند به طور مقدماتي حكم يك مقصد اوليه را داشته باشد تا برخي از هدف ها و يا تمامي هدف هاي ديگر را در كاربردهاي علمي به كار گيرد.» 2

 بنا بر اين تعارض در بخش هاي مختلف و ناهماهنگي در كاركرد سيستمي رسانه در اين باب، مانعي براي گسترش و تاثير فرهنگ اسلامي است و در مقابل هماهنگي و كاركرد منظم بخش هاي مختلف رسانه ضريب موفقيت و اطمينان به تاثيرگذاري را در شناختي و معرفي، احساسي و عاطفي و رفتاري انسان از يكديگر تاثير ميپذيرد و تخريب يا تضعيف هر يك بر ديگري اثر مي گذارد. لهذا اگر انسان به ديدن فيلم بيشتر علاقه مند است، آموزش مؤثر نيز در همانجا واقع ميشود.

در خصوص نماز كه محور عبادات و پاي هو اساس خودسازي و رابطه با حقتعالي است و تبليغ آن در رسانه، اين امر اهميت فوق العاده دارد؛ زيرا همانطور كه نماز مقدمات ظاهري مانند پاكي و طهارت و شرايط مكان و لباس موقعيت فيزيكي، دارد، مقدمات باطني نيز دارد كه عمده مطلب و آنچه مصلي را به مقصد نهايي نزديك ميكند و همين باطن نماز است. امام راحل(ره) فرموده اند: «بدان كه از براي نماز غير از اين صورت، معنايي است و غير از اين ظاهر، باطني است؛ و چنانچه ظاهر را آدابي است كه مراعات ننمودن آنها يا موجب بطلان نماز صوري يا نقصان آن گردد، همينطور از براي باطن آدابي است قلبيه باطنيه كه با مراعات ننمودن آنها، نماز معنوي را بطلان يا نقصان دست بدهد؛ چنانچه با مراعات آنها نماز داراي روح ملكوتي شود.» 3

 كاركرد رسانه بايد به گونه اي باشد كه به تحقق مقدمات باطني نماز بويژه در وقت اذان كمك كند و نهتنها آن را مختل نسازد كه موجب زمينهسازي و برانگيختن روح معنوي و احساس نياز و تعلق به نماز در مخاطبان شود. طبعاً اين كار مستلزم برنامه ريزي و تدارك زمينه مناسب است. آنچه به لحاظ اهميت در اينجا بايد يادآور شد طراحي و تنظيم برنامه (كنداكتور) پخش به نحوي است كه حتي الامكان برنامه هاي قبل از اذان با شيب مناسبي مخاطبان را براي نماز آماده كند، همچنين برنامه هاي بعد از اذان نيز متناسب با نماز و حالات معنوي آن باشد و حتيالامكان از قرار گرفتن نماز بين دو قسمت جذاب برنامه كه فكر و ذهن مخاطب را به خود ديگر ميكند جلوگيري شود. براي اين منظور بايد متناسب با فصول مختلف سال در چينش برنامه وقت نماز اصل باشد و در غير مواردي كه برنامه زنده و مستقيم پخش ميشود و چارهاي از آن نيست، ساير برنامه ها با وقت نماز تنظيم شود. حتي برخي بخش هاي پربيننده خبر كه در برخي از فصول سال به وقت اذان برمي خورد، متناسب با اوقات شرعي انعطاف بيابد. در اينجا به كارگيري خلاقيتها و هنرمنديها اهميت زيادي دارد. مثلاً در رسانه تصويري به هنگام پخش قرآن، به جاي نمايش تكراري قاري يا صحنههاي ساختمان و ديوارهاي مساجد و غيره يا به تصوير درآوردن صحنه هاي جاذب و جالب از اقشار مختلفي كه در حال آماده شدن براي نماز هستند مانند كشاورز كنار زمين، كارگر در كارخانه، كارمند در اداره، راننده در كنار جاده، اهل منزل در خانه، دانش آموز و دانشجو در محل تحصيل و حتي عوامل پخش و مجريان تلويزيون در استاديوها و محل پخش برنامه ها، جلب و تحريك بسوي نماز صورت گيرد و به هنگام پخش اذان نيز تصوير جذاب همين افراد در حال نماز نمايش شود. بويژه آنكه براي واقعي جلوه دادن و تاثيرگذاري بيشتر، در تصويرها ملاحظه صبح و ظهر و شب بشود، به نحوي كه تصوير حاكي از همان وقت شبانه روز باشد.

 مقام معظم رهبري (دام ظله) در ديدار اخير با رئيس و معاونان سازمان صدا و سيما در همين خصوص فرموده اند: «... تمايل عموم به فيلم و سريال است من با بالاترش را ميخواهم بگويم، تاثيرگذاري هم متعلق به فيلم و سريال است. يعني اگر فرض كنيم تمايل عمومي هم نباشد شما بايد تبليغ غيرمستقيم كنيد. والا حالا فرضاً فلان عالم، فاضل درجه يك قم نشست كوهي از معلومات را هم بيرون ريخت. بحث سر اين نيست كه اين چقدر خوب است. بحث سر اين است كه اين چيز خوب، چقدر دارد ذهن مخاطب را ميسازد، ما دنبال اين هستيم. اين البته در سريال هست، در فيلم هست، اين در يك ضربه كوچك يك برنامه بزرگ است. مثلاً فرض كنيم كه در يك كلاس دبيرستان، يك كلاس ديني است. يك معلم آنجا ميايستد نيم ساعت، سه ربع ساعت، از خدا و دين، اينها ميگويد. خوب ديديد بازتابهايش چه چيزي است. غالباً بچهها از معلم ديني گريزان، به خصوص اگر چنانچه او آدم خوشبيان و جذابي هم نباشد. اين يك جور تبليغ دين است.

 يكجور ديگر هم اين است كه معلم فيزيك در اثناي كار علمي خودش مثلاً يك تك مضراب بزند بگويد صنع الهي اين است- يك كلمه- ببينيد اين چقدر تاثير ديني ميگذارد. من دنبال اين هستم. من ميگويم ما در صدا و سيما معلم ديني نياوريد آنجا بگذاريد مردم را متنفر كند. شما يك برنامه جذاب بگذاريد آن نكته را وسطش بزنيد. آن خوب است.» 4

 همكاري، تنظيم و هماهنگي رسانه با نهادها و مؤسسات تاثيرگذار بيرون از رسانه

 در كشور برخي از مؤسسات به طور ويژه به كار تبليغ و بسط معارف ديني مشغول ند و برخي نيز در ضمن فعاليت هاي خود به اين امر ميپردازند. قسم اول مانند مؤسسات ارشادي و تبليغي حوزههاي علميه، سازمان تبليغات اسلامي و بسياري از مراكز دولتي و خصوصي كه به اين كار ميپردازند. بخش دوم مانند وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، فرهنگسراها و مانند اينها كه تبليغ و ترويج معارف اسلامي جزيي از فعاليتهاي آنان محسوب ميشود رسانههاي عمومي و بويژه صدا و سيما در كار بسط معارف اسلام و تبليغ نماز لازم است اولاً از اطلاعات و دستاوردها و امكانات آنان به خوبي استفاده كنند. و ثانياً براي پرهيز از هرگونه ناهماهنگي و تعارض در ارائه مفاهيم، اهداف و راهكارها فعاليت هاي خود را با آنان هماهنگ سازند كه البته اين همكاري در شكل متقابل و مؤثر آن نهتنها موجب تاثيرگذاري بهتر در جامعه ميشود، بلكه موجب رشد و تكامل متقابل نهادهاي ارشادي نيز مي گردد بيترديد براي گشودن افق هاي تازه و ابتكارات نو و جذاب در عصر ارتباطات و موفقيت چشمگير رسانههاي جمعي كه عمدتاً در غرب با زيربناي تفكر مادي فعاليت ميكنند، و در شرايط نوپايي جمهوري اسلامي و فقدان تجربيات كافي در اداره امور جامعه بهخصوص تبليغ ديني از رسانه، توجه به اين امر حياتي است.

 يكي از صاحبنظران حوزوي ميگويد: «صدالبته آنچه را كه فقهاي گذشته گفته اند و نوشته اند و به تحقيق پرداخته اند پاسخگوي امروز مسائل هنر ما نيست. تطور موضوع، متقاضيان و شرايط زماني و مكاني به وجود آمده است كه همه و همه بازنگري جدي به موضوع هنر را مي طلبد بدون شك از وظايف مهم فقه پاسخگويي به نيازهاي فردي و اجتماعي انسان هاست و رشد و بالندگي فقه هم، در گرو همين پاسخگويي است. در حال حاضر هنر از مقوله هايي است كه مبتلا به جامعه ما است؛ به عنوان مثال موسيقي كه رايجترين و پرمصرفترين هنر است در راديو و تلويزيون كه امروز در رديف سيستم هاي سازندگي است، پخش موسيقي از اين دو رسانه از امور حتمي و جدايي ناپذير است و ناگزير همه افراد جامعه دچار آن هستند، زيرا كمتر كسي است كه خود را از اين دو رسانه دور نگه دارد. همچنين كوته انديشي است اگر كسي بپندارد اين نظام جمهوري اسلامي است كه پاي اين دو رسانه را به زندگي مردم باز كرده است. اين پندار يا از سر غفلت و بيخبري از واقعيت هاي جهان ناشي و يا غرض ورزي است.» 5

 چنانكه در بيان فوق آمده است، موسيقي امروزه جزو مصارف عمومي مردم شده است زيرا جزو لاينفك برنامه هاي صدا و سيماست و اگر توجه جدي نشود چه بسا توجه شديد نوجوانان و جوانان به اين مقوله موجب شود انواعي از موسيقي هاي مبتذل و منحرف كننده به جاي موسيقي هاي سالم و سازنده در اختيار آنان قرارگيرد. اينچنين است كه عدم پاسخگويي مناسب و سالم و مطابق شرع از سويي و اقناع كننده و رضايت بخش بودن آن از سوي ديگر در اين مسئله عنان اختياربسياري از جوانان علاقه مند را از ما گرفته به ديگران مي سپارد و با همين موانع كوچك اما پراهميت راه بر تاثيرگذاري و تبليغ و عمل به وظايف ديني بسته ميشود.

 بدتر از آن زماني است كه عدهاي از جوان ها فكر كنند چون موسيقي حرامگوش ميكنند پس نماز خواندن ديگر بي فايده است. چنانكه هر گونه تمني ارضاء نابجايي ممكن است موجب اين تخريب ذهني و عملي در افراد شود. و از اينجا اهميت پاسخگويي مناسب به نيازهاي قابل قبول توسط رسانه نتايجي چند جانبه دارد و همكاري و هماهنگي نهادهاي علمي، تحقيقاتي و اجرايي در حوزه مباحث ديني پشتوانه موفقيت در اين امر بسيار مهم است.

 مقام معظم رهبري (دامظله) در بخشي از حكم اول خود به رئيس سازمان صدا و سيما مطلبي دارند كه حاكي از توجه ايشان به اين امر است: «در مباحث اسلامي به كيفيت و عمق والايي مطالب توجه، و از طرح مطالب ضعيف و آميخته به اوهام و سلايق شخصي پرهيز شود. و براي برآمدن اين مقصود همكاري متين و سنجيده اي با حوزه هاي علميه و علماي دين بهخصوص فضلا و علماي عالي مقام حوزه مباركه قم برگزار گردد. به طور كلي صدا و سيما مدرسي گسترده براي طرح حقايق اسلام ناب محمدي(ص) و معارف اهل بيت(ع) به گونهاي اصيل و صحيح گردد. در توليد برنامههاي هنري از همكاري نهادهاي فرهنگي كشور مانند وزارت كشور، وزارت ارشاد، سازمان تبليغات و حوزه هنري و غير آنها بيشترين بهره شايسته گرفته شود.» 6

 توجه به شرايط اجتماعي و موقعيت مخاطب

 به طور كلي مخاطبان زيادي به لحاظ سن، جنس، تحصيلات، شغل، موقعيت فرهنگي و اقتصادي موقعيت اعتقادي و ديني و مانند اينها برخوردارند. طبعاً در برنامههايي كه مخاطب عام دارد بايد متوسطها و عموم يا موقعيت اكثريت را در نظر گرفت. يعني در عين آنكه برنامه ها از عمق و محتواي خوب برخوردارند قابل فهم عموم باشند و زبان يا فهم گروه خاص در آن اعمال نشود. همچنين در برنامههايي كه مخاطب خاص دارد، در عين حال كه فهم و زبان مخاطب خاص مدنظر واقع ميشود اين نكته ظريف ملاحظه شود كه گرچه ميتوان به لحاظ برنامهريزي براي ارسال پيام مخاطبان را از هم تفكيك كرد اما به لحاظ شنيدن و ديدن نميتوان مخاطبان را ملزم كرد برنامههاي ويژه خود را ببينند. كمااينكه تحقيقات نشان ميدهد مثلاً بسياري از كودكان برنامههاي بزرگسالان و حتي فيلم سينمايي يا سريالهاي آخر شب تلويزيون را مشاهده كردهاند. ازاينرو برنامههاي مخاطبان ويژه نيز بايد به گونه اي تدارك شود كه اگر مخاطبان ديگر در معرض آن قرار گرفتند از بدآموزي ها يا خسارت هاي احتمالي در امان باشند؛ كه اين يكي از امور دشوار در برنامه ريزي رسانه اي است.

 از بين تفاوت هاي مخاطبان آنچه به لحاظ اهميت اشاره ميشود يكي توجه به نوجوانان و جوانان و طراحي برنامه هاي اذان و نماز و ساير برنامه هاي تبليغي براي آنان است كه بايد با آموزش، جذابيت، بهره هاي هنري و نيز متناسب با روحيات اين سنين كه برخي از آنان تازه به تكليف رسيده اند همراه باشد.

 وجه ديگر، توجه به مراتب معرفت و ايمان مخاطبان است. از اين حيث مخاطبان طيفي از افراد كم اعتقاد و كساني كه نماز را سبك مي شمارند و اهتمامي در اقامه آن ندارند، تا كساني را كه اهل ذكر و معرفت بالا و توجه دائمي به انجام وظايف و اداي نماز اول وقت و نوافل و آداب هستند. شامل ميشود چنانكه اشاره شد از آنجا كه نميتوان مخاطبان را در ديدن و شنيدن برنامهها كاملاً از هم تفكيك كرد، بهناچار در رسانه بايد بهنحوي برنامهريزي شود كه غنا و عمق و معنويت موجود در برنامههاي اذان و نماز افراد رده بالاي طيف را راضي و مستغني سازد و زبان ساده و جذابيت و شورانگيزي آن افراد پايين طيف را به اداي فريضه وادارد به عنوان مثال مانند معلمي كه در كلاس درس حد وسط افراد كلاس را ملاحظه ميكند، اما در نظر دارد كه شاگردان قوي رانده و بدبين و شاگردان ضعيف، خسته و دچار كج فهمي نشوند. مثلاً سفارش ها و نصايح كممحتواي مجريان كمسن و سال و بعضاً غير مسلط بر ادبيات موضوع از اموري است كه مي تواند موجب دلزدگي افراد اهل معرفت و آگاه شود، كه در موارد متعددي از تحقيقات به عمل آمده اين اشكال از سوي چنين افرادي ديده شده است.

 توجه به تعارضات و اختلالت ناشي از برنامه هاي خارجي

 برنامه هايي كه در ساير كشورها ساخته و پرداخته ميشود در فضاي عمومي خود القاء كننده روح كلي حاكم بر نگاه و زيربناي فكري سازندگان آن به مخاطبان است. ضمن آنكه صحنه هاي نامناسب و منافي روحيه معنوي را نيز دربر دارد. رسانه در يك برنامه ريزي جامع و كارآمد بايد بتواند بهترين و كم خسارت ترين برنامه ها را تهيه كند و هنگام پخش آنها نيز مراعات ساعات پخش و لحظات عرفاني و معنوي شبانه روز و اوقات اذان و نماز را بنمايد. سال گذشته يكي از شبكههاي سيما سريالي عربي را در ماه مبارك رمضان بلافاصله پس از اذان مغرب پخش ميكرد كه گرچه محتوا و قصه فيلم خوب بود، اما صحنه هاي متعدد زنان بي حجاب آن واقعاً با اوقات معنوي پس از افطار سنخيتي نداشت.

 موضوع ياد شده از بعد فرهنگي مورد توجه محققان و صاحب نظران قرار گرفته است. براي مثال يكي از محققان پس از انجام تحقيقاتي در اين باب چنين نتيجهگيري ميكند: «از آنجاكه نقش تلويزيون انتقال فرهنگ است، بنا بر اين هر جامعه با توجه به فرهنگ خود برنامه هاي تلويزيوني را طراحي ميكند و در اين راه ممكن است از فرهنگ بيگانه نيز تاثير بپذيرد. نظارت بر حضور اين فرهنگها، پالايش و تشخيص عناصر سره از ناسره و جذب هنجارهاي ارزشمند و مفيد ساير جوامع از جمله وظايفي است كه در تدوين برنامههاي آموزشي بويژه برنامه هاي اخلاقي و مذهبي برعهده توليدكنندگان آنهاست.» 7

 اعتقاد و پايبندي برنامه ريزان و مجريان رسانه به موضوع نماز

 شنيده ايم كه آنتوني كوئين به هنگام ايفاي نقش حمزه(ع) در فيلم محمد رسول الله(ص) چند ماه به مطالعه تاريخ صدر اسلام و حتي سركشي به قبايلي از عرب كه زندگي غير شهرنشيني دارند ميپردازد. و يكي از متخصصان ساخت برنامه در يك گفتوگوي تلويزيوني اظهار داشت: «هنگامي كه ما مثلاً در جريان سريال تلويزيوني امام علي(ع) از سياهي لشكرهايي استفاده ميكنيم كه چلوكباب خورده و وارد صحنه شدهاند: نميتوانيم توقع داشته باشيم اينها نمايان گر عربي باشند كه سه تا خرما ميخورد و وارد صحنه ميشد» وي سپس به فيلم سينمايي روز واقعه اشاره ميكند و ميگويد: «در ابتداي اين فيلم در كنار صحنه آرايي، موسيقي و ساير عوامل جذاب، آنچه جلوه واقعي به آن ميداد حضور عرب هاي سوخته و تكيده در صحنه بود.» 8

 در جايي كه يك غذا خوردن ميتواند بر نحوه بازيگري تاثير بگذارد، قطعاً كسي كه در نقش انسان موحدي بازي ميكند ميخواهد در صحنه فيلم نماز بخواند و رابطه با معبود را به عرصه بكشد، بايد از جنبه اعتقادي و روحي با نماز خواندن سنخيت داشته باشد. و يا مجري كه مي خواهد مردم را براي نماز خواندن دعوت كند. بايد خودش از حيث فهم و درك موضوع و پايبندي فرد با صلاحيتي باشد. چنانكه ميبينيم گاهي خانمي كه در برخي فيلم ها نقش يك زن چادري را ايفا ميكند، از نگهداري طبيعي و استفاده صحيح و جذاب از چادر ناتوان است زيرا با چادر بازي ميكند، نه زندگي. به عبارت ديگر انسان بايد با امور ديني و معنوي و بويژه نماز زندگي كند تا بتواند نقش آنرا نيز خوب اجرا نمايد. از اينرو تاثير واقعي كلام آن كسي كه جمله اي عقيدتي و يا توصيه اي عبادي يا اخلاقي را حتي در رسانه مطرح ميكند، ناشي از ميزان آگاهي، پايبندي و اعتقاد وي به مفاد آن جمله است و همين امر براي بازيگران، عامل مهمي در تاثيرگذاري و غيرتصنعي بودن نقش بازيگر است.

 نكته ديگر اينكه بايد توجه شود در فيلم ها و سريال ها، نمازگزار از نقش هاي تاثيرگذار فيلم باشد. مثلاً گاهي ديده ميشود در فيلم ها پيرمرد يا پيرزني نماز ميخواند كه هيچگونه جاذبهاي براي مخاطب ندارد. يا در فيلم كساني از نمادهاي ديني استفاده ميكنند كه تناسب و سنخيتي با آن ندارند، مانند استفاده كردن از عبا و تسبيح كه در برخي از موارد علاوه بر تصنعي جلوه كردن، موجب تعارض و بيارزشي و فقدان اعتبار نماد مذكور نزد مخاطب نيز ميشود.

 ملاحظه انتساب رسانه به حكومت اسلامي و اثرات ناشي از آن

 در زماني كه رسانه ديني به حكومت ديني منتسب است، تبليغ آشكار، شرايط دشواري پيدا ميكند. همچنين اين تبليغها از مسائل زيادي متاثر ميشود. اگر رسانه با دقت و هوشياري پيام خود را ارسال نكند، بسا هر سخني درباره معارف اسلام، سياسي و تحكمي جلوه كند. و يا مخاطبان از عملكرد حكومت مداران كه منتسب به حكومت ديني هستند، برداشت بدبينانه اي داشته باشند كه قبل از شنيدن محتواي هر پيامي آن را با ذهنيت مفي خود تفسير نمايند. به اين ترتيب رسانه بايد ضمن تاييد اصل نظام با حفظ مصالح، به نقد مسؤولان نظام بپردازد. تا مردم عملكرد ناصحيح برخي مسؤولان را به حساب نظام اسلامي و اسلام نگذارند، و در واقع از اين حيث رسانه بايد در بي طرفي كامل قرار داشته باشد تا مخاطبان به گفتههايش اعتماد كنند. تحقيقات نشان داده است مردم بين مباحث مختلفي كه از رسانه پخش ميشود تفكيك زيادي نميكنند، يعني بياعتمادي مخاطب در يك بعد روي ساير ابعاد تاثير ميگذارد. بويژه در ارسال پيامهاي ارزشي و تبليغ معارف ديني، اصل مهم در نظر مخاطبان صلاحيت معرفتي و اعتقادي و اخلاقي گوينده است كه براي رسانه نيز حائز اهميت زيادي است.

 حتي در جايي كه مسؤولان نظام نماز بخوانند اما مثلاً با مراجعان خود بدرفتار باشند يا بدتر از آن ارباب رجوعي را به بهانه نماز بياندازه معطل بگذارند و مانند اينها در ذهنيت مخاطبان نسبت به موضوع اثر ميگذارد. در اين موارد رسانه وظيفه اي مضاعف پيدا ميكند، يعني علاوه بر آنكه كار خود را خوب انجام ميدهد بايد با چشم بينا و تيزبين خود، ذهنيتهاي منفي مخاطبان را دريابد و سازنده ترين برخورد را با آن بنمايد.

 پيشنهادها و راه حل هاي عملي

 پس از بيان چند موضوع اساسي راجع به آسيب شناسي رسانه در بسط و ترويج فرهنگ نماز، به ذكر پيشنهادهايي براي تحقق نكات ياد شده و موفقيت بيشتر رسانه در اين امر مهم ميپردازيم:

 1ـ در برنامه هاي مربوط به نماز، نتايج دنيوي آنكه براي بيشتر مخاطبان اهميت زيادي دارد بيان شود. تلويزيون الجزيره كه هماكنون فرستنده موفقي است برنامهاي دارد تحت عنوان «الشرع و الحياة». ما در صداي جمهوري اسلامي ايران سالهاست كه برنامهاي تحت عنوان «علن و زندگي» داريم، اما برنامه «دين و زندگي» نداشتهايم. در حالي كه اين مقوله جاي كار زيادي دارد؛ مثلاً يكي از نويسندگان معاصر در كتاب خود با استفاده از روايات نبوي و مباحث علمي روز توضيح ميدهد كه نماز فوايد زيادي دارد مانند: آرامسازي و روان درمانگري، افزايش عزت نفس و خودباوري، تحمل كمبودها و از بين بردن احساسات حقارتآميز. 9 كه هر يك از اينها را ميتوان دستاوردهاي مهمي براي نمازگزار در زندگي پر از مشكلات امروز دانست.

2ـ به هنگام اذان و اداي نماز بر رحمت واسعه خداوند و توبهپذيري حضرت ح تاكيد شود. زيرا به علت مشكلات و مفاسد، افرادي هستند كه بسا با انجام گناهان به چندان عظيمي خود را از رحمت خداوند مايوس بدانند و اين امر مانع اداي نماز در آنان شود، كه اين امر توصيه قرآن كريم نيز ميباشد: «من يقنط من رحمة ربه الاالضالون» 10

 3ـ نمايش نماز خواندن افراد متفاوت از حيث سن، شغل، موقعيت فرهنگي، اجتماعي و غيره در هنگام اذان و فاصلهاي پس از آن.

 4ـ سفارش تهيه برنامه هاي پرجاذبه و قوي براي اوقات اذان و نماز و بخش هاي ديگر برنامهاي توسط افراد خلاق و هنرمندي كه خود معتقد و عامل باشند.

 5ـ تدارك صحنه هايي كه نشان دهد نماز خواندن با مظاهر ترقي و پيشرفت منافاتي ندارد. زيرا گاهي اينگونه تناقض ها كه ناشي از ناآگاهي و يا ديدن الگوهاي يك بعدي است، سهم زيادي در واكنشهاي منفي افراد در قبال اداي نماز دارد.

 6ـ در ترويج نماز و بويژه هنگام اذان و قبل از آن از اشعار و قطعات عرفاني كه بحمدالله در ادبيات غني ما فراوان است استفاده شود.

 7ـ برنامه هاي قبل و بعد از نماز بايد متناسب با اوقات معنوي و اقتضاي عبادي اذان و اقامه طراحي شوند.

 8ـ نماز خواندن براي هر شرايطي (چنانكه شرع مقدس مقرر داشته است) آسان نمايش داده شود.

 9ـ برنامه اذان و نماز قبل يا بعد و احياناً وسط برنامه هاي كودك و نوجوان و حتي جوانان متناسب با نياز و فهم آنها تدارك شود.

 10ـ براي ترويج فرهنگ نماز و ايجاد انگيزه در كساني كه آشنايي و انس زيادي با اين فريضه ندارند خاطرات و نظرات شخصيت ها و افراد موفق درباره نماز از رسانه پخش شود. در اين بين حتي ذكر يك جمله اين افراد بزرگ تاثير فراوان دارد. مثلاً مهاتما گاندي رهبر بزرگ هند گفته است: «اگر نماز نبود و با خدا ارتباط پيدا نميكرد، بهطور حتم سالها بود كه ديوانه شده بودم.» 11

 11ـ استفاده از داستانها، تمثيلات و ضربالمثلهاي آموزنده درباره نماز در بخشهاي مناسب برنامهها؛ به منظور جذب و جلب توجه مخاطبان به اهميت نماز.

 12ـ از آنجا كه تصورات برخي از مردم ما به ويژه جوانان از محيطهاي غيراسلامي بخصوص غرب غيرواقعي است، يعني اين عده تصور ميكنند هرآنكس و هرآنچه آنجاست از دين و معنويات به دور است، و از سوي ديگر هنگامي كه مظاهر پيشرفت و ترقي آنها را در علوم تجربي و فناوري هاي نوين را مشاهده ميكنند ناخودآگاه گمان ميكنند براي پيشرفت كردن يا مدرن بودن بايد از دين و معنويات فاصله گرفت. در چنين شرايطي نشان دادن جلوه هاي دينداري و معنويات و بهويژه نماز خواندن در غرب اين برداشت ناصحيح را كه يكي از عوامل مهم بحران هويت نيز هست اصلاح ميكند.

13ـ آرامش خاطر و آسودگي روان از گمشده هاي مردم در روزگار ما است كه همه نيازمند و طالب آن هستند. لهذا توجه دادن به اين امر كه فقط ياد خدا او نماز ميتواند روح سرگردان انسان را آرام كند و از دغدغه هاي مختلف برهاند و خوشي دائمي براي انسان حاصل كند تاثير زيادي خواهد داشت. بهويژه اگر اين موضوع با استفاده از هنر و در فيلم ها به صورت غيرمستقيم ارائه شود و در بيان آن از تحقيقات علمي انجام شده نيز بهره گيري شود براي توجه و ايجاد انگيزه به نماز خواندن بسيار مؤثر است. قرآن كريم بر اين مطلب تاكيد فرموده است: الابذكر الله تطمئن القلوب 12 و من اعرض عن ذكري فان له معيشة ضنكا 13

 14ـ صحنه هاي پخش اذان و اداي نماز در تلويزيون در عين داشتن محتوا و پيام مناسب، لازم است از زيبايي و جاذبه كافي برخوردار باشد. زيرا در اين صورت توجه به آن براي همگان بهويژه نوجوانان و جوانان دلپذيرتر ميشود كه «الله جميل و يحب الجمال»

15ـ افرادي كه به عنوان الگو براي نماز خواندن معرفي مي شوند حتي الامكان شخصيت هاي داراي وجوه مختلف پذيرش از سوي مخاطبان باشند. تحقيقات نشان داده است كه چنين افرادي مورد پذيرش و توجه ديگران براي اينگونه امور قرار ميگيرند. در يكي از نظرسنجي هايي كه از مردم تهران درباره نماز جمعه، صورت گرفته است، پاسخ دهندگان كه ديدگاه شان قابل تعميم به كل شهروندان تهراني است درباره مهمترين ويژگيهاي يك امام جمعه به ترتيب به اين امور اشاره كردهاند: درستكار و امين- آگاه به مشكلات جامعه و كوشا در رفع آنها- مؤمن و باتقوا- عالم- سياستمدار- عادل و مورد قبول مردم. 14

 يادآوري ميشود همين تحقيق نشان ميدهد كه مردم يكي از ويژگي هايي را هم كه در مراتب بعد آمده است غير جناحي بودن دانستهاند، كه به نظر ميرسد در شرايط كنوني مبلغان ديني و مروجان نماز و رسانهها بايد به اين امر توجه وافر كنند.

 16ـ يكي از اقدامات مؤثر رسانه در امر نماز، آموزش و توجيه والدين در برخورد با فرزندان خود و واداشتن آنها به اداء نماز است. ضعف شناختي يا مشكلات رفتاري والدين نمازگزار در اينباره اثرات سوئي بر گرايش فرزندان به نماز دارد. برخي اطلاعات حاكي از آن است كه گاهي خانواده ها به جاي جذب فرزندان به نماز با رفتار غلط خود آنها را به نماز بدبين و از آن بيزار ميكنند. در اينجا اولاً بايد به والدين آموزش داده شود كه بچهها با امر آنها به نماز، نمازخوان نميشوند بلكه در مرتبه نخست رفتار را به همه رفتارهاي والدين و از جمله نماز خواندن جلب ميكند. و در مرتبه دوم در شرايط و محيط پر از تعارض موجود فقط با برنامه ريزي، دقت، حوصله و محبت ميتوان فرزندان را به نماز جلب كرد.

 17ـ در فيلمها و نمايشها بايد نشان داده شود كه يكي از عوامل صبر و تحمل ايفاگران نقش مثبت، اهتمام به نماز است. واقعاً در اين زمينه كوتاهي زيادي شده است. ما حتي يك نمونه كار قابل قبول در اين زمينه سراغ نداريم. درحاليكه مقاومت در برابر مشكلات و مصائب براي همه انسانها در اين عالم ضروري است و اين امر بستگي زيادي با رابطه با خدا و بهويژه نماز دارد. كه قرآن كريم نيز فرموده است: «واستعينوا بالصبر و الصلاة ان الله معالصابرين.» 15

18ـ تلاش و برنامه ريزي شود تا نقشهاي مثبت و متدين كه در فيلم ها اداي نماز ميكنند از افراد معتقد و پايبند به امور شرعي انتخاب شوند تا علاوه بر آنكه نقش خود را طبيعي و تاثيرگذار ايفا ميكنند از احساس تصنع و تزلزل در مخاطبان نيز جلوگيري شود. تصور كنيم اگر بيننده چند ماه قبل هنرپيشهاي را كه اكنون نماز ميخواند ايفاگر نقش فرد مؤمني است، در فيلمي خلاف اين ديده باشد، چه تاثير سوئي در باور، پذيرش و تاثير اين مخاطب پديد خواهد آمد.

 19ـ نقش هاي مثبت در فيلمها و به ويژه سريال ها در بسياري اوقات خطا نميكنند، خويشتن دار و با ظرفيت هستند و مانند آن، معلوم هم نيست چگونه و چرا؟ يكي از راههاي ترويج نماز و مؤثر و سازنده كردن فيلمها اين است كه اين روحيات و بسياري از اخلاقيات باارزش ديگر را به نماز نسبت دهيم. آنگاه هم فيلم واقعيتر جلوه ميكند كه قهرمان فيلم واقعاً با تكيه بر اعتقاد و ايمان خود، خويشتنداري ميكند و هم ترويج نماز صورت گرفته است. قرآن كريم نيز كه بر اين تاكيد دارد: «ان الصلاة تنهي عني الفحشاء المنكر.» 16

 20ـ كساني كه عهده دار ساخت برنامه هاي ترويج و تبليغ نماز هستند، به لحاظ اهميت موضوع و روزآمدن كردن برنامه ها و اطمينان از تاثيرگذاري و رسيدن به نتيجه بايد در جريان تحقيقات انجام شده در اين خصوص قرار گيرند و از آنها استفاده كنند. بسا علاقهمنداني به نماز و ارزش هاي ديني باشند كه بتوانند كارهاي ارزندهاي در اينباره انجام دهند، اما به هر دليل با اعلام و فراخوان عمومي اعلام همكاري نكنند. در اين صورت بايد با برسي آثار مؤلفان، محققان، مترجمان، هنرمندان، سازندگان فيلمها، قصه نويسها و مانند اينها از طرق مختلف استعدادهاي خوب و توانا شناسايي شوند تا كار تبليغ نماز در كشور از طريق رسانه به جرياني همه جانبه، موفق و اثرگذار تبديل شود.

 1ـ امام خميني، تحريرالوسيله، ج 1، ص 244.

 2ـ مولانا، حميد، گذر از نوگرايي، ترجمه يونس شكرخواه، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. 1371، صفحه 160.

 3ـ امام خميني، آداب نماز، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، پ372، صفحه 2

 4ـ سخنان مقام معظم رهبري در ديدار با رئيس و معاونان صدا و سيما، مورخ 13/4/79

5ـ حجةالاسلام محمدحسن نجفي، مجله سروش، 3 شهريور 137 6ـ متن حكم اول مقام معظم رهبري به آقاي دكتر علي لاريجاني مورخ 24/11/725

 6ـ متن حكم اول مقام معظم رهبري به آقاي دكتر علي لاريجاني مورخ 24/11/72

 7ـ دكتر دادستان، پريرخ، نقش تلويزيون در شكلگيري و تقويت مفاهيم مذهبي و اخلاقي كودكان دوره ابتدايي، مركز تحقيقات، مطالعات و سنجش برنامهاي صدا و سيما، 1377، صفحه 8

 8ـ ميرفخرايي، مجيد، متخصص صحنهپردازي، مصاحبه در برنامه تلويزيوني شما و سيما. مورخ 28/3/78

 9ـ دكتر نجاتي، محمد عثمان، قرآن و روانشناسي، ترجمه عباس عرب، بنياد پژوهشهاي آستان قدس رضوي، 1369، صفحه 307

 10ـ اسمي، رضا، نقش نماز در بهداشت رواني فرد و جامعه، مركز تحقيقات صدا و سيما، 1377، صفحه 97.

 11ـ قرآن كريم، سوره حجر، آيه 56.

 12ـ قرآن كريم، سوره رعد، آيه 28.

 13ـ قرآن كريم، سوره طه، آيه 124.

 14ـ نظرسنجي از مردم تهران درباره نماز جمعه، مركز تحقيقات، مطالعات و سنجش برنامهاي صدا و سيما، شمارههاي 4581378 و 4591378.

 15ـ قرآن كريم، سوره بقره، آيه 45.

 16ـ قرآن كريم، سوره عنكبوت، آيه 45.

ثبت شده توسط : احمد مهدیه

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.